پيامدهاي رحلت پيامبر اکرم (ص) از ديدگاه حضرت زهرا (س)

مقدمه

الف: رحلت جانسوز پيامبر اکرم (ص)

رحلت پيامبر اکرم (ص) براي حکومت اسلامي و امت اسلام حادثه‏اي سخت و جانسوز بود . چنانکه اميرالمؤمنين (ع) مي‏فرمايد:

«بابي انت و امي يا رسول الله (ص) لقد انقطع بموتک ما لم‏ينقطع بموت غيرک من النبوة والانباء و اخبار السماء . خصصت‏حتي صرت مسليا عمن سواک و عممت‏حتي صار الناس فيک سواء و لولا انک امرت بالصبر و نهيت عن الجزع، لانفدنا عليک ماءالشؤون . و لکان الداء مماطلا و الکمد محالفا و قلالک . . . [1]؛ پدر و مادرم فدايت اي پيامبر خدا، با مرگ تو رشته‏اي پاره شد که در مرگ ديگران چنين قطع نشد و آن نبوت و فرود آمدن پيام و اخبار آسماني بود . مصيبت تو ديگر مصيبت ديدگان را تسلي دهنده ست‏يعني پس از مصيبت تو ديگر مرگها اهميتي ندارد . و از طرفي اين يک مصيبت همگاني است که عموم مردم به خاطر تو عزادارند . اگر نبود که امر به صبر و شکيبايي فرموده‏اي و از بي‏تابي نهي نموده‏اي آنقدر گريه مي‏کردم که اشکهايم تمام شود . و اين درد جانکاه هميشه در من مي‏ماند و حزن و اندوهم دائمي مي‏شد . که همه اينها در مصيبت تو کم و ناچيز است .»

سختي مصيبت رحلت پيامبر به قدري بود که امام علي مي‏فرمايد:

«فضجت الدار الافنية؛[2] گويا در و ديوار خانه فرياد مي‏زد»

ب: اجمالي از آثار پربرکت‏بعثت پيامبر اکرم (ص)

شايد تصور آن روز براي خيلي‏ها امري مشکل به نظر مي‏رسيد، چرا که پيامبر توانسته بود در مدت کمي علاوه بر ايجاد الفت و اخوت و صفا و صميميت‏بين مردم، حکومتي عدل گستر و نظامي قانونمند را پي ريزي کند که مردم خصوصا طبقه عامه از آن بهره‏مند باشند .

چنانکه حضرت اميرمؤمنان (ع) مي‏فرمايد: «فانظروا الي مواقع نعم الله عليهم حين بعث اليهم رسولا . فعقد بملته طاعتهم . و جمع علي دعوته الفتهم، کيف نشرت النعمة عليهم جناح کرامتها و اسالت لهم جداول نعمتها والتفت الملة بهم في عوائد برکتها فاصبحوا في نعمتها غرقين . و في خصرة عيشها فکهين . قد تربعت الامور بهم في ظل سلطان قاهر . و آوتهم الحال الي کنف عز غالب، و تعطفت الامور عليهم في ذري ملک ثابت . فهم حکام علي العالمين و ملوک في اطراف الارضين يملکون الامور علي من کان يملکها عليهم، و يمضون الاحکام فيمن کان يمضيها فيهم لاتغمزلهم قناة و لا تقرع لهم صفاة؛[3] حال به نعمتهاي بزرگ الهي که به هنگامه بعثت پيامبر اسلام (ص) بر آنان فروريخت‏بنگريد . که چگونه اطاعت آنان را دين خود پيوند داد . و با دعوتش آنها را به وحدت رساند . چگونه نعمت‏هاي الهي بالهاي کرامت‏خود را بر آنان گستراند و جويبارهاي آسايش و رفاه برايشان روان ساخت و تمام برکات آيين حق، آنها را در بر گرفت در ميان نعمت‏ها غرق شدند و در خرمي زندگاني شادمان . امور اجتماعي آنان در سايه حکومت اسلام استوار شد . در پرتو عزتي پايدار آرام يافتند و به حکومتي پايدار رسيدند . آنگاه آنان حاکم و زمامدار جهان شدند و سلاطين روي زمين گرديدند و فرمانرواي کساني شدند که در گذشته حاکم بودند و قوانين الهي را بر کساني اجرا مي‏کردند که مجريان احکام بودند و در گذشته کسي قدرت درهم شکستن نيروي آنان را نداشت و هيچ کس خيال مبارزه با آنان را در سر نمي‏پروراند .»

ج: شمه‏اي از حالات فرصت طلبان عصر پيامبر اکرم (ص)

شرايط قبل از اسلام و حتي بعد از حکومت اسلامي پيامبر به گونه‏اي نبود که تمام کساني که در جزيرة‏العرب آنروز مي‏زيستند از جان و دل تسليم اوامر حکومت نبوي شوند و چه بسا بودند کساني که نه از سر تسليم بلکه از ناچاري به بيعت‏حکومت‏حضرتش درآمده بودند . و حتي کساني که در حيات حضرت نتوانستند کاري کنند .

چنانکه امام علي (ع) مي‏فرمايد: «فاراد قومنا قتل نبينا واجتياح اصلنا و هموا بنا الهموم و فعلوا بنا الافاعيل و منعونا العذب واحلسونا الخوف واضطرونا الي جبل وعر واوقدوا لنا نارالحرب فعزم الله لنا علي الذب عن حوزته والرمي من وراء حرمته؛[4] خويشاوندان ما از قريش مي‏خواستند پيامبرمان (ص) را بکشند و ريشه ما را درآورند و در اين راه انديشه‏ها از سر گذراندند و هرچه خواستند نسبت‏به ما انجام دادند . و زندگي خوش را از ما سلب کردند . و با ترس و وحشت‏به هم آميختند و ما را به پيمودن کوه‏هاي صعب العبور مجبور کردند و براي ما آتش جنگ افروختند . اما خدا خواست که ما پاسدار دين او باشيم و شر آنان را از حريم دين بازداريم .

آنان منتظر رحلت پيامبر بودند تا بتوانند به مطامع نفساني خود دست‏يازند .

چنانکه امام علي (ع) خطاب به برادرش عقيل نوشتند: «فدع عنک قريشا و ترکاضهم في الضلال و تجوالهم في الشقاق و جماحهم في التيه، فانهم قد اجمعوا علي حربي کاجماعهم علي حرب رسول الله (ص) قبلي . . . ؛[5] قريش را بگذار تا در گمراهي بتازند و در جدايي سرگردان باشند . و با سرکشي و دشمني زندگي کنند همانا آنان در جنگ با من متحد شدند آنگونه که پيش از من در نبرد با رسول خدا (ص) هماهنگ بودند .»

البته بيانات پيامبراکرم (ص) در حق اميرالمؤمنين و در راس آنها در غدير خم توانسته بود از شدت و حدت آن بکاهد .

چنانکه حضرت زهرا سلام الله عليها فرمودند:

«. . . کانکم لم تعلموا ما قال يوم غدير خم، والله لقد عقد له (علي عليه‏السلام) يومئذ الولاء ليقطع منکم بذلک منها الرجاء...؛[6] گويا از آن چه رسول خدا (ص) در روز غدير خم فرمود، آگاهي نداريد؟ سوگند بخدا که ايشان در آن روز ولايت و رهبري امام علي (ع) را مطرح کردو از مردم بيعت گرفت تا اميد شما فرصت طلبان تشنه قدرت را قطع نمايد .»

گروهي نيز توان و توفيق معرفت پيامبر و حکومت‏حضرتش را پيدا نکرده بودند . چنانکه خداوند متعال مي‏فرمايد:

«قالت الاعراب آمنا، قل لم تؤمنوا ولکن قولوا اسلمنا و لما يدخل الايمان في قلوبکم‏».[7]

د: شرايط حاد و تاسف بار بعد از رحلت پيامبر اکرم (ص)

اين عوامل و عواملي ديگر دست‏بدست هم داده بود تا بعد از رحلت پيامبر اکرم جامعه آنروز با مشکلات خاصي مواجه شود . چنانکه امام علي (ع) مي‏فرمايد:

«. . . حتي رايت راجعة الناس قد رجعت عن الاسلام، يدعون الي محق دين محمد (ص) فخشيت ان لم انصر الاسلام و اهله ان اري فيه ثلما او هدما تکون المصيبة به اعظم من ولايتکم . . . ؛[8] تا آنجا که ديدم گروهي از اسلام بازگشته، مي‏خواهند دين محمد (ص) را نابود سازند . پس ترسيدم که اگر اسلام و طرفدارانش را ياري نکنم، رخنه‏اي در آن بينم يا شاهد نابودي آن باشم که مصيبت آن بر من سخت‏تر از رها کردن حکومت‏بر شماست .»

پيامدهاي رحلت از زبان حضرت زهرا (س)

در اين مقال بنابر آن است که پيامدهاي رحلت پيامبر اکرم (ص) از نگاه تنها يادگارش حضرت فاطمه سلام الله عليها بيان شود . او که بضعة الرسول است[9]  و به تعبير امام علي (ع) بقية النبوة[10] است و به اعتراف ديگران، خيرة النساء و ابنة خير الانبياء، صادقة في قولک، سابقة في وفور عقلک است .[11]

او که خليفه اول در جمع مردم مدينه درباره‏اش چنين گفته است: انت معدن الحکمة و موطن الهدي و الرحمة و رکن الدين و عين الحجة است . [12]

و حتي عائشه نيز گفته است: «ما رايت احدا کان اصدق لهجة من فاطمة الا ان يکون الذي ولدها» .[13]

او که هم مردمان مکه و مدينه را ديده و هم شاهد حيات پيامبر اکرم (ص) بوده و هم در کنار پيامبر و حضرت امير (ع) حوادث ريز و درشت عصر نبوت و روزهاي بعد از رحلت و حوادث تلخ و دردناک آن ايام کوتاه را به دقت زير نظر داشته است . آري او مي‏تواند پيامدهاي تاسف بار رحلت پيامبر را خوب بيان کند . در اينجا به مواردي از آنها مي‏پردازيم:

آن حضرت سلام الله عليها در خطبه فدکيه[14] و خطبه‏اي که بعدا در جمع زنان مدينه که به عيادت ايشان آمده بودند[15] ايراد فرموده‏اند . پيامدهاي رحلت پيامبر را بيان مي‏کنند از جمله آنها عبارتند از :

1 . ايجاد ضعف و سستي در ميان مردم .

استومع وهنه «يا وهيه‏» .[16]

حضرت در خطبه‏اي که در حضور زنان مدينه که به عيادت ايشان آمده بودند نيز اين امر را تذکر دادند و با تاسف فرمودند:

«فقبحا لفلول الحد واللعب بعد الجد وقرع الصفاة؛[17] چه زشت است‏سستي و بازيچه بودن مردانتان پس از آن همه تلاش و کوشش .»

2 . تفرقه و اختلاف بوجود آمد .

«استنهر فتقه وانفتق رتقه؛[18] تشتت و پراکندگي گسترش يافت . و وحدت و همدلي از هم گسست .»

استنهر از نهر به معناي وسعت و زيادي است، فتق به معناي جدايي و پاره پاره شدن است .

انفتق از انفتاق يعني شکافتن و رتق هم به معناي همبستگي و اتحاد است .

در قرآن کريم نيز آمده است که: «ان السموات والارض کانتا رتقا ففتقناهما؛[19] (آيا کافران نديدند) که آسمانها و زمين به هم پيوسته بودند و ما آنها را از يکديگر باز کرديم .»

3 . اميد و آرزوهاي مسلمانان به نا اميدي تبديل شد

آنان که به پيامبر اکرم (ص) و احکام عاليه اسلام ناب حضرتش دلخوش کرده بودند از نعمت دين الهي و حکومت اسلامي بهره‏مند گشته بودند . اکنون با ديدن حوادث بعد از آن حضرت مايوس شده و اميدشان به ياس مبدل گشت .

«واکدت الامال‏» .[20]

4 . به حريم پيامبر بي‏حرمتي شد .

«اضيع الحريم و ازيلت الحرمة عند مماته؛[21] هنوز جسد مبارک پيامبر بر زمين است . در اجتماع سقيفه[22] بدون نظرخواهي از خاندان پيامبر به تعيين جانشين براي آن حضرت مي‏پردازند . و حق اهل بيت‏حضرتش را ضايع مي‏کنند .

چنانکه حضرت امام علي (ع) مي‏فرمايند: فوالله ما کان يلقي في روعي، و لا يخطر ببالي ان العرب تزعج هذا الامر من بعده (ص) عن اهل بيته و لا انهم منحوه عني من بعده؛[23] به خدا سوگند نه در فکرم مي‏گذشت و نه در خاطرم مي‏آمد که عرب خلافت را پس از رسول خدا از اهل بيت او بگرداند . يا مرا پس از وي از عهده دار شدن حکومت‏باز دارند .»

و حتي در لحظات واپسين عمر حضرت و هنگام رحلت ايشان، هنگامي که قلم و لوحي طلب فرمودند به آن حضرت بي‏حرمتي کردند و نداي فانه يهجر سر دادند.[24]

و مدتي هم از رحلت‏حضرت نگذشت که به درب خانه تنها يادگارش آمدند و چه بي‏حرمتيها که نکردند . چنانکه حضرت زهرا فرمود: يا ابتاه يا رسول الله هکذا کان يفعل بحبيبتک وابنتک . . .[25]

يا ابتاه يا رسول الله ماذا لقينا بعدک من ابن الخطاب وابن ابي قحافة[26]

بابا اي رسول خدا پس از تو از دست زاده خطاب و زاده ابي قحافه چه بر سر ما آمد .[27]

5 . خط نفاق و دورويي آشکار شد

«ظهر فيکم حسکة النفاق‏» .[28]

حضرت در جاي ديگري از همين خطبه، با کنايه زيبايي به اين نفاق افکني پرداخته است و فرموده است:

«تشربون حسوا في ارتغاء و تمشون لاهله و ولده في الخمر والضراء و نصبر منکم علي مثل حز المدي، و وخز السنان في الحبشاء؛[29] شير را اندک اندک با آب ممزوج نموديد و به بهانه اين که آب مي‏نوشيد، شير را خورديد . کنايه از نفاق است که تظاهر به عملي مي‏شود که در واقع خلاف آن است[30] و براي نابودي اهل بيت او در پشت تپه‏ها و درختان کمين کرديد . و ما بر اين رفتار شما که مانند بريدن کارد و فروبردن نيزه در شکم، دردآور و کشنده است صبر مي‏کنيم .»

6 . دين و معنويت کم رنگ شد .

«و سمل جلباب الدين‏»[31]

«جلباب‏» چادر يا عبايي که بدن انسان را مي‏پوشاند، حضرت زهرا (س) تعبير به جلباب دين فرموده . چون دين نيز تمام زواياي زندگي فردي و اجتماعي انسان را در بر مي‏گيرد، همانگونه که چادر و عباء تمام بدن انسان را در بر مي‏گيرد.[32]

و در عبارتي ديگر فرموده‏اند: «. . . اطفاء انوار الدين الجلي و اهمال سنن النبي الصفي؛[33] به خاموش کردن انوار درخشان دين و بي‏اهميت کردن و مهمل گذاردن سنت‏هاي پيامبر برگزيده خدا همت گمارديد»

7 . مردم دچار بي‏تفاوتي شدند

حضرت خطاب به انصار که با جان و مال پيامبر را کمک کرده بودند چنين فرمودند:

«يا معاشر الفتية واعضاء الملة، و حضنة الاسلام ما هذه الغميزة في حقي والسنة عن ظلامتي؛[34] اي گروه جوانمرد، اي بازوان ملت و ياوران اسلام، اين غفلت و سستي و ضعف شما در حق من و تغافل و بي‏تفاوتي و خواب آلودگي درمورد دادخواهي من، چيست؟»

8 . مردم پيمان شکني کردند

فرمودند: «فاني حرتم بعد البيان و اسررتم بعد الاعلان و نکصتم بعد الاقدام؛[35] پس چرا بعد از بيان حق حيران و سرگردانيد، و بعد از آشکار کردن عقيده پنهان کاري مي‏کنيد و بعد از آن پيشگامي و روي آوردن به عقب برگشته پشت نموده‏ايد .»

حضرت زهرا سلام الله عليها، در اين فراز به حادثه غدير اشاره مي‏کند که پيامبر اکرم (ص) آن را براي مردم بيان فرمود و به آنها اعلام کرد و آنان نيز با علي (ع) بيعت کردند . اما اکنون بيعت‏خود را شکستند .

9 . مردم دچار وسوسه‏هاي شيطاني شدند

«تستجيبون لهتاف الشيطان الغوي؛[36] به شيطان گمراه کننده پاسخ مثبت داديد»

و در جاي ديگر از خطبه فرموده‏اند: «اطلع الشيطان راسه من مغزره هاتفا بکم فالفاکم لدعوته مستجيبين؛[37] شيطان سر خود را از مخفيگاه بدرآورد . شما را فراخواند . ديد که پاسخگوي دعوت باطل او هستيد . . .»

«مغزر» يعني مخفي گاه . در اينجا شيطان به سنگ پشت و خارپشت تشبيه شده است . چون آن هم وقتي دشمن را مي‏بيند، سرش را در لاک خود فرو مي‏برد . اما وقتي که محيط را بدون خطر احساس کرد، سر خود را بيرون مي‏آورد . شيطان نيز تا وقتي که پيامبراکرم (ص) زنده بودند، سرش را در لاک خود فرو برده بود و جرات نمي‏کرد خود را نشان دهد . ولي بعد از آن سرش را بيرون آورد و به تحريک مردم پرداخت .[38]

10 - شتاب در شنيدن حرفهاي بيهوده و بي‏اساس

«معاشر الناس المسرعة الي قيل الباطل المغضية علي الفعل القبيح الخاسر؛[39] اي گروه مردم که به سوي شنيدن حرفهاي بيهوده شتاب مي‏کنيد، و کردار زشت زيانبار را ناديده مي‏گيريد .»

11 . نطفه مظاهر فساد روئيدن گرفت

در پايان خطبه عيادت خطاب به زنان مهاجر و انصار فرمود:

«اما لعمري لقد لقحت فنظرة ريثما تنتج ثم احتلبوا مل‏ء القعب دما عبيطا و ذعافا مبيدا؛[40] بجان خودم سوگند نطفه فساد بسته شد، بايد انتظار کشيد تا کي مرض فساد پيکر جامعه اسلامي را از پاي درآورد که پس از اين پستان شتر به جاي شير خون بدوشيد و زهري که به سرعت هلاک کننده است .

12 . فرصت طلبان به سر کار آمدند

حضرت سلام الله عليها در فرازهايي از خطبه فدکيه به گروههاي فرصت طلب که منتظر بودند تا بعد از رحلت پيامبر از وقعيت‏بهره برند پرداخته است . و ويژگي‏هاي آنها را نيز بيان فرموده است .

گروههاي فرصت طلب

الف: گمراهان ساکت و منتظر .

«نطق کاظم الغاوين؛[41] گمراهان خاموش به سخن درآمدند»

اينان که در حيات پيامبر جرات حرف زدن هم نداشتند با رحلت ايشان وارد ميدان شدند . کساني مانند ابوسفيان را مي‏توان جزو اين گروه نام برد .

ب: فرومايگان بي‏نام و نشان .

«ونبغ خامل الاقلين؛[42] آدمهاي پست و بي‏ارزش با قدر و منزلت‏شدند»

کساني که نه از سابقه در دين و نه فداکاري در جنگ‏هاي پيامبر برخوردار شدند . به بهانه ترس از فتنه در حالي که بدن پيامبر بر زمين بود در تعيين خليفه پيامبر مردم را تحريص مي‏کردند .

ج . شجاعان و دلاور مردان از اهل باطل .

«و هدر فنيق المبطلين؛[43] شتر اهل باطل بانگ برآورد و در ميدان‏هاي شما به جولان درآمد .»

ويژگي‏هاي فرصت‏طلبان

حضرت در جاي ديگري از همين خطبه ويژگي‏هاي آنان را چنين بيان مي‏کند .

1 . در ظاهر ساکت و آرام بودند . وادعون فروگذاران .

2 . اهل خوشگذراني بودند . فاکهون .

3 . راحت طلب و رفاه زده بودند . انتم في رفاهية من العيش .

4 . منتظر پيش آمد حوادث براي پيامبر و اهل بيت‏بودند .

تتربصون بنا الدوائر .

5 . اخبار و رويدادها را دنبال مي‏کردند .

تتولفون الاخبار .

6 . در جنگ‏ها عقب نشيني و يا فرار مي‏کردند .

تنکصون عند النزال و تفرون من القتال‏»[44]

مي‏توان با مطالعه تاريخ به عنوان نمونه ملاحظه کرد که در جنگ احد چه کساني عقب نشيني کردند و يا فرار کردند و چه کساني تا آخرين لحظات در کنار پيامبر اکرم (ص) باقي بودند.[45]

هرچند ممکن است‏با قدري دقت و تامل موارد ديگري از اين پيامدهاي تاسف بار را از بيانات حضرت زهرا (س) بدست آورد، اما در اين نوشتار به همين دوازده مورد اکتفا مي‏شود .

متاسفانه جامعه امروز نيز با بعضي اين پيامدها گريبانگير است . اميد است‏با بهره‏گيري از اسلام ناب و مکتب اهل بيت عليهم السلام و توجه به راه و خط امام راحل و منويات مقام معظم رهبري در پيرايش اين آفات کوشا باشيم .

* . در ترجمه عبارات: بيشترين استفاده از ترجمه نهج البلاغه و نهج الحياة آقاي محمد دشتي شده است .

جملات اذان توسط جبرئیل به پیامبراکرم (ص) اعلام شد ؛اما درزمان حکومت عمر توسط او درآن تغییراتی ایجادگردید وتحریف شد ؛ شیعه با استناد به تایید پیامبرشهادت ثالثه برآن افزود ولی فقهای شیعه آنرا جزء اذان ندانسته وگفتنش را ازباب مودت به اهل بیت که درقرآن آمده جایز می شمارند؛

دين مبين اسلام براي هر شان وکاری آداب وضوابط خاصی مقررنموده است ؛ازاینروی جهت دعوت پيروان به اقامه ی  فريضه بزرگ نماز شعارونشان اعلام عمومی  بنام اذان قرارداده است که درآن اصول مهمی کنجانده که محتوای دین را بیان می کند ، شعاري که با نام خداي بزرگ آغاز مي گردد و با شهادت به وحدانيت و يگانگي آفريدگار جهان و گواهي به رسالت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اوج مي گيرد و با دعوت به فلاح و رستگاري و عمل نيک و نماز و ياد خدا پايان مي پذيرد.

اين شعار توحيدي از طريق وحي و توسط جبرئيل براي پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ آورده شد.[1]

و بر اين مطلب، همه شيعه اجماع دارند که اذان از طريق وحي بر پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ رسيده است و حال آنکه اهل سنت بر اين باورند که اذان از طريق رؤيا گرفته شده است و اينکه از رؤياي چه کسي گرفته شده است اختلاف نظر دارند. بعضي اين رؤيا را به «عبدالله بن زيد» و بعضي به «عمر بن خطاب» و بعضي به «ابيّ بن کعب» نسبت داده اند. ولي همه آنها مردود است. به دليل رواياتي که از امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ رسيده است.[2]

در حديث صحيح زراره و فضيل بن يسار از امام محمد باقر ـ عليه السلام ـ آمده است که حضرت فرمودند: «وقتي پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به معراج رفت و به «بيت المعمور» که رسيد وقت نماز، جبرئيل اذان و اقامه گفت، رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در پيش ايستاد، پيامبران و فرشتگان پشت سر آن حضرت به نماز ايستاده و اقتدا کردند. در اين حديث امام باقر ـ عليه السلام ـ پس از بيان چگونگي اذان و اقامه فرموده اند: پس پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در زمين دستور داد که بلال اذان گو باشد، او نيز تا هنگام وفات پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اذان مي گفت».[3]

بعد از اينکه اشاره اي به سابقه تاريخي تشريع اذان از نظر شيعه و اهل سنت شد اشاره اي به محتواي اذان اوليه (که در عصر پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ گفته شده و در احاديث نيز بيان شده است مي شود.

از امام صادق ـ عليه السلام ـ وارد شده است که حضرت فرمودند: وقتي که در معراج وقت نماز شد جبرئيل اذان گفت و گفت: الله اکبر، الله اکبر، سپس ملائکه گفتند: الله اکبر، الله اکبر و وقتي گفت: اشهدان لا اله الا الله، ملائکه گفتند: خلع الانداد، وقتي که جبرئيل گفت: اشهدانّ محمد رسول الله ملائکه گفتند: نبي بعث، وقتي جبرئيل گفت: حي علي الصلاة ملائکه گفتند: حث علي عبادة ربه، وقتي جبرئيل گفت: حي علي الفلاح، ملائکه گفتند: افلح من اتبعه.[4]

در روايت ديگر ادامه مي دهد که جبرئيل بعد از حي علي الفلاح، حي علي خير العمل و دو مرتبه الله اکبر و دو مرتبه لا اله الا الله را نيز در اذان گفت.[5]

بنابراين در اذان اوليه نه «اشهدان ان عليا ولي الله» بوده ونه جمله الصلاة خير من النوم. ولي اينکه چرا اين دو عبارت در اذان شيعه و سني وارد شده است بايد گفت: فقهاي شيعه همگي در کتب فقهي خود، اعم از استدلال و غيره تصريح مي کنند که شهادت بر ولايت علي ـ عليه السلام ـ جزء اذان و يا اقامه نيست و هيچ کس حق ندارد آن را به عنوان جزء آن دو بر زبان جاري کند.[6] ولي از آنجا که شهادت به ولايت علي ـ عليه السلام ـ شرط ايمان و ولايت است گفتن آن در اذان بدون قصد جزئيت در اذان بلامانع است. چنان چه از برخي روايات استفاده مي شود که در زمان خود پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ برخي اصحاب در اذان شهادت به ولايت علي ـ عليه السلام ـ مي دادند.

يکي از اصحاب به خدمت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ رسيد و عرض کرد: يا رسول الله، امروزه موضوعي را شنيدم که قبلا نشنيده بودم، حضرت فرمود: آن موضوع چيست؟ عرض کرد:

ديدم سلمان در اذان،پس از «شهادتين» به ولايت علي ـ عليه السلام ـ نيز شهادت داد:

پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در جوابش فرمود: «سمعتم خيرا» چيز خوبي شنيده ايد.[7]

بنابراين شيعه چيزي را اضافه بر آنچه که بر پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ وحي شده به عنوان اذان و اقامه، اضافه نمي کند و اگر در اذان شهادت به ولايت علي ـ عليه السلام ـ مي دهد بدون قصد جزئيت اذان اين ذکر را بيان مي کند و آن را شرط ايمان و ولايت مي داند بر عکس اهل سنت که بعد از رحلت پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ جزئي از اذان را حذف کرده و جزء ديگري جايگزين آن نمودند و اين امر را به دستور خليفه دوم انجام دادند. چنانکه تاريخ و روايات صحيح از طريق شيعه و سني بر اين امر که «حي علي خير العمل» جزء اذان بوده است. گواهي مي دهند.[8] در حالي که در دوران خلافت خليفه دوم به تصور اينکه مردم با شنيدن آن گمان مي برند که نماز بهترين عمل ها است و ديگر به سراغ جهاد نمي روند لذا برای تحریک مردم به جهاد که درروزگار عمر مسئله ی مهمی بود ، آن را حذف کرد و به همين حالت باقي ماند.[9]

عمر پس از حذف این جمله ، جمله ی دیگری «الصلوة خير من النوم» به آن افزود که در زمان رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ جزء اذان نبوده و بعدها بر فصول آن اضافه گرديده چنانچه شافعي گفته است:

«اکره في الاذان الصلوة خير من النوم لأن ابا محذورة لم يذکره».[10] براي من خوشايند نيست که در اذان بگويم الصلوة خير من النوم (نماز بهتر از خواب است)؛ زيرا ابا محذوره؛ يکي از راويان و محدثان، آن را حديث خود نياورده است.یعنی خلاف سنت وسیره ی پیامبراست ؛ ازاینروی امام شافعی این بدعت را نپذیرفته است؛ جریان افزودن وتغییر درجملات اذان درزمان خلیفه ی دوم اینگونه بود:

عمر بن خطاب بر روي منبر مردم را مورد خطاب قرار داد و گفت:

«اي مردم! سه چيز در زمان رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بود که من آنها را نهي و تحريم مي کنم و انجام دهنده آنها را به مجازات مي رسانم. آنها عبارتند از: «متعه زنان» «متعه حج» و «حي علي خير العمل».[11]

بنابراين مي توان اين گونه نتيجه گرفت که از آنجا که اذان شيعه با توجه به اينکه فصل «اشهد ان عليا ولي الله» طبق نظر همه فقهاي شيعه جزء اذان نيست و اگر هم گفته نشود خللي به اذان و اقامه وارد نمي شود ولي بهتر است گفته شود، لذا همه اجزاي آن به همان صورت اولي که بر پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ وحي شده است باقي مانده ولي اذاني که اهل سنت مي گويند نسبت به اذاني که در زمان پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ تشريع شد هم نقيصه دارد، حذف حي علي خير العمل» و هم اضافه دارد «الصلوة خير من النوم» چنانچه برخي از رهبران فرقه هاي اهل سنت هم به گفتن این جمله ی  اضافه در اذان اکراه دارند لذا اذان شيعه صحيح تر و کامل تر است.

اما افزودن شهادت سوم دراذان شیعه:

شهادت بر ولايت اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ در اذان از مسائل اختلافي بين علماي شيعه و سنّي است كه ريشه اي بسيار عميق دارد. اگرچه به شيعه نسبت داده شده، شهادت بر ولايت را جزء اذان واجب مي داند، اما اين مسئله بي پايه و اساس و بدون مستند فقهي و تاريخي است، و اتفاق علماي شيعه قائل به عدم جزئيت آن در اذان مي باشد. ،برخي اين مسئله را از بدعت هاي شيعه دانسته اند، امّا منظور از بدعت آن است كه در احكام دين اسلام ـ آن گونه كه خداوند به وسيله پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ براي مسلمانان تكليف كرده است ـ تغيير ايجاد نموده به طوري كه يا از آن بكاهيم يا بر آن اضافه كنيم مثل کاري که عمر بن الخطاب پس از رسول خدا، دستور ممنوعيّت متعه را كه در زمان پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ حكم الهي و سنّت نبوي بود و پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به آن امر فرموده بود،[12] صادر کرد و عاملين به اين سنّت را مجازات مي كرد[13] و خودش مي گفت: «متعتان كانتا علي عهد رسول الله ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و أنا أنهي عنهما و أعاقب عليهما متعة الحج و متعه النساء[14]؛ يعني دو متعه اي كه در زمان رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اجرا مي شد، من از آن ها نهي مي كنم و عامل بر آن دو يعني تمتع در حج و عقد انقطاعي را مجازات مي كنم. و همين طور در اذان برداشتن «حي علي خير العمل» و گفتن جمله «الصلاة خير من ا لنوم» اين ها و بسياري ديگر بدعت هايي است كه در دين اسلام صورت گرفته است.

امّا در مورد دليل ذكر شهادت بر ولايت در اذان بايد گفت كه علماي شيعه آن را به دليل خاص ثابت نمي دانند، بلكه آن را از دليل عام يعني اطلاقات عموم ادلّه و فحواي آن لازم مي دانند و شهادت ثالثه را سنّتي مي دانند كه از بزرگ ترين اصول مذهب است با اين كه از فصول اذان به شمار نمي رود به طوري كه شهادت بر ولايت را كامل كننده شهادت بر توحيد و نبوت دانسته و مانند صلوات در اذان است كه استحباب آن پس از ذكر نام شريف پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ثابت است ليكن نه از دليل خاص بلكه از روي دليل عام. امّا ادعّاي ديگر كه امامان شيعه اذان را بدون شهادت بر ولايت ذكر مي كردند نيز باطل و بي اساس است،چرا كه با توجّه به روايات و كلام امام صادق ـ عليه السلام ـ اين مطلب از درست نيست و اگر در مواردي هم ذكر شده باشد از روي تقيّه و حفظ اصل اسلام صورت گرفته است و اگر اين شهادت در اذان ايرادي داشت يقيناً شيعيان را از آن منبع مي كردند در حالي كه منعي وجود ندارد بلكه تأكيد و تصريح به آن نيز شده است؛ مثل روايتي كه از پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل مي كنند كه، روزي يكي از مسلمانان خدمت آن حضرت رسيد و عرضه داشت: يا رسول الله چند روزي است كه حرف هاي تازه مي شنوم كه قبلاً نشنيده بودم. پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ از او مي پرسند: مگر چه شنيده اي؟ مرد عرب پاسخ مي دهد: مي گويند سلمان و اباذر در اذان خود پس از شهادت به رسالت شما، با گفتن «اشهد انّ علّياً وليّ الله» اقرار به ولايت علي بن ابي طالب ـ عليه السلام ـ مي كنند. رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: مطلب را درست و خوب شنيده اي؛ سلمان و اباذر كار صحيحي انجام مي دهند. پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در ادامه مي فرمايند: مگر پيام خدا و گفتار مرا در روز غدير فراموش كرده اي؟ سپس با يادآوري عبارت «من كنت مولاه فهذا علي مولاه» آن مرد عرب را از پيمان شكني بر حذر داشته و فرمودند: هر كه چنين كند به ضرر دين و دنياي خود اقدام كرده است.[15]

بنابراین  پس از واقعه غديرخم و در دوران حيات پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ شهادت به ولايت در اذان مطرح بوده و پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نيز آن را تأييد و تصديق نموده اند. پس از پيامبر ائمه و خواص شيعه بر اين مسئله واقف بودند و بر ولايت به عنوان رکن مهم دين تاکيد داشتند، پايبندي بر ولايت در اظهار و آشکار کردن روشن مي گردد و بهترين نماد اظهار در اذان پس از گواهي بر توحيد و نبوت لازم است بر ولايت و امامت گواهي داده شود و اظهار گردد؛ در زمان آل بويه که شيعه مقداري قدرت گرفت برخي از شعارهاي شيعه از جمله اين مساله به عنوان شعاري آشکار مطرح و عده اي مخالف داشتند اما روشن تر گرديد و رسماً در اذان هاي شيعه مطرح گرديد کسي نتوانست از انتشار آن جلوگيري نمايد مگر مدتي در عهد سلجوقيان تا زمان شاه اسماعبل که آشکار گفتن منع شد، اما شيعه از اين شعار دست بردار نبود، چنان که از عهد رسول الله پس از غدير بين شيعه و دوستان واقعي اميرمومنان ـ عليه السلام ـ رايج بود و امام صادق ـ عليه السلام ـ آن را مورد تأييد و تأکيد قرار داد تا از بين نرود.[16]

روش و ديدگاه فقهاي شيعه

فقهاي شيعه به اتفاق گواهي بر ولايت را به عنوان يکي از شعارهاي مهم شيعه دانسته و به جواز آن در اذان به نحوي که جزء واجب از اذان محسوب نگردد در فتوي و عمل تصريح کرده اند از اين روي فرهنگ رايج بين شيعه است و موضوعيت و جايگاه مهمي در عقايد شيعه دارد.

مرحوم صاحب جواهر(ره)[17] مي گويد: شهادت بر ولايت در اذان مانعي ندارد امّا نه با اين نيّت كه جزء اذان باشد بلكه به جهت عمل نمودن به اين حديث كه امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «هر گاه يكي از شما گواهي بر توحيد و نبوت داد بايد بگويد، عليُّ اميرالمومنين وليّ الله» و اين گونه اضافه ضرري به موالات و ترتيب ميان فصول اذان نمي رساند، بلكه مانند صلوات است.... و اگر اتفاق و قبول اصحاب بر عدم جزئيت آن در اذان نبود، ممكن بود ادّعاي جزئيت آن را بنماييم و اين به آن خاطر است كه دليل عام صلاحيت بر مشروع بودن حكم خاص را دارد.

محدث قمي مي گويد: علامه حلّي در منتهي آورده است كه بنابر حديث امام صادق ـ عليه السّلام ـ كه مي فرمايد: هر گاه يكي از شما گفت «لا اله الا الله، محمد رسول الله» سپس بگويد «علي اميرالمومنين ولي الله»، استحباب گفتن آن به طور عموم معلوم مي شود و اذان يكي از موارد مذكور است».[18]

مراجع بزرگي چون، کرکي، مقدس اردبيلي، بهايي، مجلسي، و.... در عصر صفوي و نراقي و شيخ انصاري و کاشف الغطاء و سيد کاظم يزدي و... در عهد قاجار و... و از معاصرين مرحوم امام خميني، اراکي و گلپايگاني و آقاي خوئي و سيستاني و همه مراجع فعلي در اين مسئله اتفاق دارند.[19]

معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:

1ـ اذان شعار اسلام، محمد اسماعيل نوري.

2ـ اذان و اقامه از ديدگاه مذاهب پنج گانه، محمد حسين شاه حسيني

3ـ اهميت اذان و اقامه و سومين شهادت محمدي اشتهاردي

4ـ اذان نداي روح بخش توحيد، قربان وکيل پور

تابش نور بعثت خاتم الانبیاء درجهان

وضعيت فرهنگی دنيا قبل از بعثت          

 مناسب است برای درک آثار بعثت به بررسی اجمالی وضع فرهنگی اجتماعی جوامع انسانی در قبل از بعثت پرداخت تا آثار آن بيشتر نمايانده شود

تاريخ شواهد و اسناد محكمي را از جاهليت اعراب و اعتقاد آنان به خرافات در خود ثبت نمود كه قرآن هم عهد عرب متصل به ظهور اسلام را عهد جاهلية مي‎نامند.[1] جاهليت يعني عدم علم و فقدان معرفت، ابن خلدون مي‎گويد: ملت عرب در قبل از اسلام نه علمي داشتند و نه صناعتي و در آن روزگار ملت عرب هيچ چيزي از امر تعليم و تأليف و معرفت نمي‎دانستند.[2] از اين‎رو بخاطر عدم علم و معرفت دست به كارهاي خرافي و غيرعقلائي مي‎زدند. كه از جمله آن‎ها زنده به گور كردن دختران است كه از اعمال سنگ‎دلانه و عقايد ننگين آن‎ها مي‎باشد، پيشينة اين عمل به قبيلة «بني تميم» برمي‎گردد.

قرآن كريم در اين باره مي‎فرمايد: روز قيامت روزي است، كه از دختران زنده به گور شده سؤال مي‎شود[3] اين عقيده را قرآن چنين بيان مي‎كند: «هنگامي كه خبر تولدِ‌ دختر به يكي از آن‎ها داده مي‎شد، رنگ وي سياه مي‎گرديد و در ظاهر، خشم خود را فرو مي‎برد و بر اثر اين خبر بد، از قوم خود متواري مي‎شد، و نمي‎دانست آيا مولود مزبور را با خواري نگاهدارد يا در خاك پنهان سازد، راستي چه حكم و قضاوت زشتي داشتند.[4]

اين نمونه‎اي از پايبندي اعراب به عقايد خرافي و پليد آن‎ها بود كه ذكر بعضي‎ها را هم با مقابلة اسلام و تلاش‎هاي حضرت محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ پيامبر رحمت بيان مي‎كنيم تا به تمامي جوانب سؤال بپردازيم. پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ با دليل و برهان قاطع به مبارزه با آداب و رسوم و عقايد خرافي پرداخت آن حضرت علت اصلي و راه‎هاي جلوگيري از خرافات را با بهترين شيوه و تجويز به مردم عملاً بيان مي‎كرد از جمله، براي بيماراني كه جهت مداواي خود آويزه جادويي و قلاده‎هايي كه در آن‎ها سنگ‎ها و استخوان‎ها به بند كشيده مي‎شد، و عقيدة خاصي نسبت به مداواي آن داشتند، بيماران خود را معالجه مي‎كردند، خدمت رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ شرفياب شدند و دربارة مداوا با گياهان و داروهاي طبي پرسش نمودند، آن حضرت فرمود: لازم است بر هر فرد بيمار سراغ دارو برود، زيرا خدايي كه درد آفريده دارو نيز آفريده است يعني اين آويزه‎ها در رفع بيماري مؤثر نيست.[5]

يا مردي كه فرزند او دچار گلودرد شده بود، با آويزه‎هاي جادويي وارد محضر پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ شد پيامبر فرمود: فرزندان خود را با اين آويزه‎هاي جادويي نترسانيد، لازم است در اين بيماري از عصارة «عود هندي» استفاده نماييد.[6] هم‎چنين پيامبر اسلام بيش از 4 سال سن نداشت در صحرا زير نظر دايه و مادر رضاعي خود حليمه زندگي مي‎نمود از مادر خود خواست كه همراه برادران رضاعي خود به گردش برود (حليمه) مي‎گويد: فرداي آن روز محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ را شستشو دادم و به موهايش روغن زدم، به چشمانش سرمه كشيدم براي اين‎كه ديوهاي صحرا به او صدمه نرسانند، يك مهرة يماني كه در نخ قرار گرفته بود، براي محافظت به گردن او آويختم. محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ مهره را از گردن درآورد و به مادر خود چنين گفت: مادر جان آرام. خداي من كه پيوسته با من است، نگهدار و حافظ من است.[7]

از نظر علمی :

عربستان پيش از بعثت پيامبر: در اين دوره پيشرفت چنداني در زمينه علمي در جامعه عربستان مشاهده نمي شود. شما را فرادي كه قادر به نوشتن و خواندن بودند، چنان اندك بود كه مي توان آن را گواه بسياري از ضعف هاي علمي و فرهنگي دانست.[8] ويل دورانت مي نويسد: در آن زمان هنر خواندن و نوشتن به نظر عربها اهميتي نداشت به هيمن جهت در قبيله قريش بيش از هفده تن خواندن و نوشتن نمي دانستند»[9] تنها شعر در عربستان مورد توجه بود و شعر در حقيقت عالي ترين مظهر فرهنگ عرب ها بود. كه آن هم از پشتوانه معنوي و معرفتي برخوردار نبود.[10]

ايران از نظر علمی:

ايران: در ايران نيز در اين زمان علومي همانند تاريخ، موسيقي و ستاره شناسي و ادبيات و پند و اندرز و شرح حال بزرگان از پيشرفت خاصي برخوردار بودند. لذا مسلمانان از ايرانيان اين علوم را اقتباس كردند.[11] «شاهان ساساني حاميان روشنگر ادبيات و فلسفه بودند خسرو انوشيروان در اين كار برتر از همه آنان بود به فرمان او آثار افلاطون و ارسطو به زبان پهلوي ترجمه شد و در دانشگاه جندي شاپور تدريس شد.»[12] «قرن ششم ميلادي دوره آشنايي ايرانيان با ادبيات و علوم ديگر است فلسفه يوناني نيز در اين دوره كم كم به ايران نفوذ كرد»[13].

كريستن سن مي نويسد: «در نتيجه تعطيلي مدرسه فلسفه آتن (529م) هفت تن از فيلسوفان يونان به تيسفون پناه آوردند و مورد عنايت شاه ايران واقع شدند.[14]

يونان و روم:

كشور يونان نيز در اين زمان در برخي از علوم از پيشرفت خوبي برخوردار بود. هر چند برخي از مراكز فرهنگي اين كشور همانگونه كه اشاره شد. به تعطيل كشيده شده بودند يونانيان در طب، فلسفه و منطق، هندسه هيئت پيشرفت داشتند و «مسلمانان در اين قسمت از علوم، از يونيان استفاده نمودند.» برخي از مراكز فرهنگي روم همانند شهر انطاكيه و اسكندريه در اين زمان رونق علمي خويش را از دست داده بودند. بار تولد مي نويسد: «پيش از حمله عرب به ايران... شهر اسكندريه فتح گرديد و هجوم ايرانيان به شهر انطاكيه سال (540م) اين شهر بزرگ را از اعتبار انداخت.[15]

[16]ازنظر حقوق اجتماعی ومذهبی گرفتار اديان انحرافی مسيح ويهود ودرگيری مذهبی و جامعه ی طبقاتی سخت آشتفته وتبعيض آميزبودند.

دين درايران:

دين. در دوره ساسانيان دين «زرتشت» دين رسمي اعلام شد «اردشير تشكيلات مذهب رسمي زرتشت را به اصلِ مركزيت قوي كه در زمان هخامنشان نيز موجود بود اضافه نمود و به اين طريق يك وحدت ملي را در ايران به وجود آورد.»[17] در اين دين پرستش آتش جايگاه خاصي داشت و علاوه بر آتش عناصر سه گانه ديگر هم پرستش مي شد. «پرستش عناصر چهارگانه خصوصاًً آتش در ميان ساسانيان رواج داشته است. آتش در بين آنها اقسام گوناگوني داشته است در «يسنا» پنج نوع آتش نام برده شده است.»[18] در اين دوره در ايران آتشكده هاي فراواني وجود داشته است از مهمترين اين آتشكده ها مي توان به آتشكده «آذر فرنبغ» در فارس، «آذرگشنب» در آذربايجان و «آذربرزين مهر» در خراسان، اشاره كرد. «هر يك از آتشكده ها به خدائي معين اختصاص داشت.»[19]

جایگاه  زنان در عصر جاهليت:   

عربها در شبه جزيره عربستان كه منطقه گرمسير و خشكي است سكونت داشتند، اكثر ايشان قبائل چادرنشين دور از تمدن بودند كه با چپاول و غارتگري زندگي مي كردند، از طرفي با ايران و از طرفي با روم و از طرفي ديگر با بلاد حبشه و سودان همسايه بودند. از اين رو عمده عادات رسومشان رسوم وحشيگري بود، و گاهي در ميان آنها پاره اي از عادات روم و ايران و بعضاً از عادات هند و مصر قديم نيز يافت مي شد.

عرب براي زن هيچ استقلالي در زندگي قائل نبود و حرمت و شرافتي براي او جز حرمت و شرافت خانواده نمي شناخت، بر زنان ارث نمي داد، و تعدد زوجات را مانند يهود بدون هيچ تحديدي جايز مي دانست، و همچنين طلاق را بدون هيچ قيد و شرطي تجويز مي كرد، و دختران را زنده به گور مي نمود و...[20]

آنها معامله اي كه با دختران خردسال مي كرده اند حيثيت و موقعيت زن را بخوبي معلوم مي كند. زيرا اگر مادران تسلط و نفوذي را كه زنان اقوام متمدن بايستي در محيط خانه داشته باشند مي داشتند، عاطفه و مهر مادري آنها به هيچ روي به پدران اجازه نمي داد دختران معصوم خود را زنده مدفون كنند. كشتن دختران در زمان جاهليت در عربستان نشان مي دهد كه اختيارات مرد نامحدود و حتي مادر در درون خانه حق هيچ مداخله در امر زندگي نداشته.[21]

عموماً سِرّ كشتن دختران ترس از بي چيزي و فقدان مئونه معيشت بود اما اوهام و خرافات هم در ايجاد اين وضع بي نصيب نبوده، تربيت و پرورش يك دختر جوان و تسليم او به مرد اجنبي به نام شوهر در نظر اعراب جاهلي با حيثيت و شرف و شجاعت مرد و خانوادة او منافات داشت! در عربستان به ولادت دختر فال بد مي زدند و دختر پيدا كردن را شوم مي دانستند. بيچاره زني كه دختر مي زائيد! معمولاً ولادت دختر را از دوستان و آشنايان مخفي مي داشتند، مردي كه خبر ولادت دخترش را مي شنيد خشمگين مي شد و رنگش از غضب تيره مي شد، از روي خجالت زدگي خود را از مردمان پنهان مي كرد، يا از دختر خود بانهايت بي علاقه گي و بي اعتنايي نگهداري مي كرد.[22]

ناگفته نماند در برخي از خانواده ها براي زنان و بويژه دوشيزگان در امر ازدواج كم و بيش استقلالي پيدا شده و رعايت رضايت و انتخاب زن مي شد و اين امر شبيه عادات اشراف ايران بود كه در بعضي از اعراب هم نفوذ كرده بود. در هر صورت رفتار عرب با زنان تركيبي از رفتار متمدنين ايران و روم و رفتار اهل توحش و بربريت بود، چون زنان را در حقوق خود مستقل نمي دانستند و به ايشان حق شركت در امور اجتماعي مثل حكومت و جنگ و ازدواج جز در مورد استثنايي نمي دادند.[23] مناطق ديگر جهان بهتر ازاروپا (يونان وروم)وايران وجزيره العرب نبود ،مناطق ديگر مثل آفريقا دارای فرهنگ وتمدن نبوده بلکه برده وغلام از اين کشور به مناطق ديگر صادر می گشت .

وضع مردم عربستان و جزيرة العرب قبل از ظهور اسلام بسيار وحشتناك بود چنانكه اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ وضع فرهنگي و معيشتي و اقتصادي و اعتقادي آنها را در كلام خود تبيين مي‌فرمايد: «... الجاهليه الجهلاء، حياري في زلزال من الامر...»[24]

از ناداني جاهليت پست و خوار شده بودند در امور زندگي حيران و سرگردان بودند و بلاي جهل و ناداني دامنگيرشان بود... اوضاع جاهليت عرب قبل از اسلام بر هيچ كس پوشيده نيست و سنگدلي و قساوت قلبي آنها نيز جزء مسلمات و بديهات تاريخ بشريت است، براي نمونه دزدي و قتل و غارت و آدم‌كشي و زنده به گور كردن دختران  كه نشانه‌اي از قساوت قلب و سنگدلي است در بين آنها رواج داشت.[25]

چنانكه اميرالمؤمنين ريشه بسياري از انحرافات را در جاهليت مي‌داند[26] كه جنگ‌هاي نهروان و جمل از آن ريشه مي‌گرفت و معاويه سپاهي از جاهلان را در صفين در برابر علي ـ عليه السلام ـ تجهيز نمود كه ريشه تمام بدبختي‌ها اسلام در جهالت بود و هست و قساوت و خشونت‌هاي نامعقول و غير شرعي همه در جاهليت ريشه و اساس دارد.

ره آورد بعثت درسیره  نبوی

بعثت آثار بی شماری برای جهان داشت ؛وازنقطه ای به اصلاح بشر شروع کرد که نازلترین وپست ترین زتدگی ومعیشت را داشتند ؛ اصلاح آنان سخت تر بود لذا نقطه ی شروع آنجا بود وبه مراحل به جاهای دیگر بسط یافت.

ادامه

درباره ی ازدواج پیامبر وخدیجه سخنها ی فراوان گفته شده .بدون اینکه از نظر معنوی نیز این وصلت مورد توجه باشد.

درباره ی معنای خديجه احتمالا چيزی که خودتان آورده ايد درست باشد«گسسته وبيگانه ازناپسنديها»يا «بريده وپاک ازعيوب » بهتر است دراين باره به کتابهای لغتنامه مراجعه کنيد ومطلب ديگری نيز مد نظر شريفتان باشد که اسم خديجه قبل از اسلام بوده ودرعرف عرب آنروز شايد اين واژه معنای ديگر داشته چنانکه برای برخی از لغات 60 معنا ذکر کرده اند.

حضرت خديجه ـ سلام الله عليها ـ همسر گرامي رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ و اولين زن مسلمان جزء بهترين زنان عالم است. طبق قول مشهور اين بانوي گرامي 15 سال قبل از عام الفيل به دنيا آمده بود.[1]و با توجّه به سال ولادت حضرت فاطمه ـ سلام الله عليها ـ كه اغلب علماي شيعه آن را پنج سال پس از بعثت مي‌دانند، بنابراين سن حضرت خديجه ـ سلام الله عليها ـ هنگام به دنيا آوردن حضرت فاطمه ـ سلام الله عليها ـ 60 سال بوده است.

علماي اهل سنّت معمولاً تولد حضرت فاطمه ـ سلام الله عليها ـ را پنج سال قبل از بعثت نوشته‌اند. اگر اين قول پذيرفته شود بنابراين سنّ حضرت خديجه ـ سلام الله عليها ـ هنگام تولد حضرت فاطمه ـ سلام الله عليها ـ پنجاه سال بوده است، در اين رابطه اقوال ديگري نيز وجود دارد كه به آنها پرداخته مي‌شود.

در بين مورّخان، مشهور است كه سن حضرت خديجه  ـ سلام الله عليها ـ هنگام ازدواج با رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ چهل سال بوده است. ابن سعد در طبقات مي‌نويسد: «پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ هنگام ازدواج با خديجه 25 ساله بود و خديجه 40 ساله، خديجه 15 سال قبل از عام الفيل به دنيا آمده است»[2]

محمّد بن جرير طبري هم مي‌نويسد: «وقتي پيامبر خديجه را به همسري برگزيد، 25 سال داشت و خديجه چهل ساله بود»[3] تقريباً همه‌ي علما اتفاق دارند كه هنگام ازدواج رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ با خديجه، رسول خدا 25 ساله و خديجه 40 ساله بوده است. بعد از اينكه اين مسئله ثابت شد، بايد ببينيم كه تولد حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ در چه سالي بوده است، اگر اين تولد 5 سال پيش از بعثت صورت گرفته باشد، (طبق قول اكثريت اهل سنت) بنابراين پيامبر 35 ساله و حضرت خديجه 50 ساله بوده است. ابن سعد در طبقات جلد 8 ص 11 و طبري در جلد 13 ص 2434 و ابن اثير در الكامل جلد 2 ص 319 و ابوالفرج اصفهاني در مقاتل الطالبين ص 48 و بلاذري در انساب الاشراف ص 402 و جمعي ديگر، قائلند كه تولد حضرت فاطمه  ـ سلام الله عليها ـ پنج سال پيش از بعثت بوده است.[4]

امّا علماي بزرگ شيعه بر اساس رواياتي كه از ائمه معصومين ـ عليهم السّلام ـ در اين زمينه آمده است، قائلند كه تولد حضرت فاطمه  ـ سلام الله عليها ـ پنج سال پس از بعثت بوده است. در اين رابطه علامه مجلسي مي‌نويسد: «فاطمه اطهر  ـ سلام الله عليها ـ پنج سال بعد از نبوت و پيامبري پدرش و سه سال پس از داستان معراج در مكه متولد شد. اربلي در كشف الغمه از حضرت امام محمّد باقر ـ عليه السّلام ـ نقل مي‌كند كه فرمود: فاطمه زهرا ـ سلام الله عليها ـ پنج سال بعد از پيامبري رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ و نزول وحي بر آن حضرت در آن موقعي كه قريش كعبه را مي‌ساختند متولد شد.»[5]

همين نويسنده به نقل از طبري در كتاب دلائل الامامه حديثي از امام جعفر صادق ـ عليه السّلام ـ نيز نقل مي‌كند كه: ولادت حضرت فاطمه اطهر ـ سلام الله عليها ـ در بيستم جمادي الثاني واقع شد، در آن موقع 45 سال از ولادت پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ گذشته بود.[6] و با توجّه به اينكه سن رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ هنگام ازدواج با خديجه 25 سال بوده است و سن خديجه 40 سال، بنابراين سن حضرت خديجه هنگام تولد حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ 60 سال بوده است. كليني نيز در اصول كافي جلد 1 ص 458 و ابن شهر آشوب در مناقب جلد 2 ص 357 و اربلي در كشف الغمه جلد 1 ص 449 و ... نيز نوشته‌اند كه حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ پنج سال پس از آنكه محمد ـ صلّي الله عليه و آله ـ به پيامبري مبعوث گرديد متولد شده است.[7]

عید نوروزدر گذشته ودرسیره  ونگره ی معصومان:

نویسنده :امیرعلی حسنلو

نوروز به معناي روز نو، عيد اول سال، روز اول فروردين كه جشن ملي ايرانيان است، نوروز سلطاني هم مي‌گويند. نوروز در زمانهاي قديم در اول بهار نبود، بلكه در فصول سال مي‌گشت و گاه به بهار و گاه به تابستان و گاه به زمستان مي‌افتاد. در سال 471 ق به فرمان جلال الدين ملكشاه سلجوقي (465 ـ 485) حكيم عمرخيام و چند منجم ديگر تقويم جلالي را تنظيم كرده و نوروز را در اول بهار يا نخستين روز برج حمل قرار دادند.[1]

در ايران باستان دو جشن داشتند، يكي جشن مهرگان در آغاز فصل سرما و جشن نوروز در آغاز فصل گرما كه از اول فروردين آغاز مي‌شد. و هر دو را به خاطر آغازين روز فصل گرما و يا سرما نوروز مي‌گفتند و مدت اجراي جشنها در نوروز چند روز بود.[2]

و گفته شده به اين خاطر آن را نوروز ناميده‌اند كه در آن روز جمشيد پادشاه ايران (باستان) مردم را بشارت دادي به بي‌مرگي و تندرستي و آموزندگي و هم اندرين روز بود كه كيومرث ديو را بكشت.[3]

(و)... برخي از علماي ايران مي‌گويند سبب اينكه اين روز را نوروز مي‌نامند اين است كه در ايام تهمورث صابئه آشكار شدند و چون جمشيد به پادشاهي رسيد دين را تجديد كرد و اين كار خيلي ‌بزرگ به نظر آمد و آن روز را كه روز تازه‌اي بود جمشيد عيد گرفت اگر چه پيش از اين هم نوروز بزرگ و معظم بود... و در اين ايام گفته شده است كه خداوند آفرينش جهان را تمام كرد و (زرتشت پيامبر (مجوس) در اين روز به پيامبري برگزيده شد).

و ايرانيان اين روز را روز قسمت سعادت مي‌دانند و روز  اميد نام نهادند ـ چون در اين روز آغاز زنده شدن طبيعت و زندگي هستي است كه اميد را در دل زنده مي‌كند ـ و همچنين گفته شده در اين روز شر ابليس از مردم برچيده شد و هر چوب خشكي سبز شد و مردم گفتند (روز نو) و هر كس در اين روز در طشتي جو كاشت، سپس اين رسم در ايرانيان پايدار ماند ـ كه امروز سبزي در سفره هفت سين مي‌چينند ـ و...[8]

در نگاه معصومان این سنت وفرهنگ مورد توجه وتایید بوده است؛که نشانگر پسندیده بودن این رسم است ،به نظر می رسد که این عید را معصومان با مستحب شمردن اعمالی مخصوص برای این روز مانند :غسل وپوشیدن لباس پاکیزه ونو مانند اعیادی مثل قربان وغدیر وفطر رسمیت داده اند ، معصومان برای عید نوروز با بیان گذشته ی دیرپا ومناسبات خاص تاریخچه ای مذهبی وتوحیدی والهی بیان کرده وآنرا اساس وبنیان مکتبی داده واز آن به آفرینش هستی وآغاز طلوع خورشید وحیات در زمین ورویش گلها وآفرینش باد در زمین که حیاط دهنده وهیجان گر وبیدارکننده ی زمین از خواب زمستانی وگذار از دوره ی خواب به بیداری واز مرگ به حیات که مراحلی از زندگی هستی است تفسیر کرئده اند؛ درنگاه معصومان عید نوروز دارای تفسیر معنوی وآغاز حیات وشکوفایی وحرکت رو به رشد هستی است که برای انسان درس آموز است ؛ امام صادق (ع)این روز را به روز پیمان گرفتن خداوند از انسان مومن برای اظهار بندگی واقرار به نبوت وولایت ائمه (ع) تفسیر می کند[9] درروایت دیگر این روز عید فرج حضرت صاحب الامر نامیده شده که دراین روز بر فاسقین وفاسدین وگمراهان پیروز خواهد شد وحق وعدالت ظاهر وامام حق با شعار جاء الحق وزهق الباطل ظهور خواهد نمود.[10]

مناسبتها وسالروزهایی دراین روز در گذشته وجود داشته که معصومان با توجه به علوم الهی که از آن برخوردار بودند برای ارج نهادن به آن بیان کرده اند:

1-             آغاز آفرینش وتجلی حق که هستی وطبیعت دراین روز آفریده شده واز جلوه های حق است ؛ازاینروی مناسب است که دراین روز دگرباره حق متجلی شده وامام عصر ظهور نماید

2-             رویش شکوفه ها که نمادی از تجلی زیبایی های حق است که می توان آنرا مقایسه با تجلی عدالت که زیبا ترین ومطلوب ترین خواسته ی انسان نامید.

3-             انجام مناسک عبادی خاص مانند غسل که برای اعیاد بزرگ ،فطر،قربان ،غدیر،جمعه، اختصاص دارد ؛فقها دراین مسئله اتفاق کرده ودرآثار فقهی به اهمیت آن اشاره وبه استحباب غسل وپوشیدن جامه های پاکیزه ونو دراین روز تاکید کرده اند.[11]

4-              پذیرش هدیه وعیدی دادن به دوستان که سنت وسیره معصومان ومورد پسند آنان بوده

5-             دیدار دوستان وخویشاوندان واستحکام پیوندهای خویشاوندی وخانوادگی واجتماعی ووحدت اسلامی ورفع کدورتها

6-             فواید فراوانی که از این فرهنگ وسنت دیرینه می توان از آن برگرفت برای جامعه ایرانی غنیمت است .

بی تردید ، ولادت انبیای الهی وتربیت آنها بدون توجه وبرنامه ی الهی نبوده؛ به تصریح قرآن، آنها قبل از ولادت[1] ودرکودکی، پس از تولد تا آخر عمرشان مورد توجه خاص پروردگار متعال هستند؛ پیامبر خاتم،حضرت محمد (ص) نیز بیشتر از انبیای دیگر مورد توجه خداوند بوده :«فوجدک یتیما فآوی...»[2] ای پیامبرتو درکودکی یتیم وبی پناه بودی ،خداوند تورا پناه داد ،درجای دیگر درباره مقام معنوی پیامبر می فرماید:«ای پیامبر مادامی که تو دربین مردم هستی خداوند آنان را عذاب نمی کند»[3]  درآیه ی دیگر می فرماید:«وما کان لکم ان توذوا رسول الله..»[4] به هیچ وجه  شما حق ندارید به پیامبرآزار برسانید. براین اساس که پیامبران از سوی خداوند مورد حمایت بودند تولد آنان نیز با علائمی بارز ومشخص همراه بود ؛ درولادت پیامبر اکرم برخی نشانه ها گفته شد که دراین نوشته به اجمال اشاره می شود.

2ـ ضرورت تکريم و صلوات بر پيامبر و خاندانش:

«اللَّهُمَّ اجْعَلْ شَرَائِفَ صَلَوَاتِكَ وَ نَوَامِيَ بَرَكَاتِكَ عَلَي مُحَمَّد عَبْدِكَ وَ رَسُولِكَ الْخَاتِمِ لِمَا سَبَقَ وَ الْفَاتِحِ لِمَا انْغَلَقَ وَ الْمُعْلِنِ الْحَقَّ بِالْحَقِّ وَ الدَّافِعِ جَيْشَاتِ الْأَبَاطِيلِ وَ الدَّامِغِ صَوْلاتِ الْأَضَالِيلِ كَمَا حُمِّلَ فَاضْطَلَعَ قَائِماً بِأَمْرِكَ مُسْتَوْفِزاً فِي مَرْضَاتِكَ غَيْرَ نَاكِل عَنْ قُدُم وَ لا وَاه فِي عَزْم وَاعِياً لِوَحْيِكَ حَافِظاً لِعَهْدِكَ مَاضِياً عَلَي نَفَاذِ أَمْرِكَ حَتَّي أَوْرَي قَبَسَ الْقَابِسِ وَ أَضَاءَ الطَّرِيقَ لِلْخَابِطِ وَ هُدِيَتْ بِهِ الْقُلُوبُ بَعْدَ خَوْضَاتِ الْفِتَنِ وَ الآثَامِ وَ أَقَامَ بِمُوضِحَاتِ الْأَعْلَامِ وَ نَيِّرَاتِ الْأَحْكَامِ فَهُوَ أَمِينُكَ الْمَأْمُونُ وَ خَازِنُ عِلْمِكَ الْمَخْزُونِ وَ شَهِيدُكَ يَوْمَ الدِّينِ وَ بَعِيثُكَ بِالْحَقِّ وَ رَسُولُكَ إِلَي الْخَلْقِ الدعاء للنبي اللَّهُمَّ افْسَحْ لَهُ مَفْسَحاً فِي ظِلِّكَ وَ اجْزِهِ مُضَاعَفَاتِ الْخَيْرِ مِنْ فَضْلِكَ اللَّهُمَّ وَ أَعْلِ عَلَي بِنَاءِ الْبَانِينَ بِنَاءَهُ وَ أَكْرِمْ لَدَيْكَ مَنْزِلَتَهُ وَ أَتْمِمْ لَهُ نُورَهُ وَ اجْزِهِ مِنِ ابْتِعَاثِكَ لَهُ مَقْبُولَ الشَّهَادَةِ مَرْضِيَّ الْمَقَالَةِ ذَا مَنْطِق عَدْل وَ خُطْبَة فَصْل اللَّهُمَّ اجْمَعْ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ فِي بَرْدِ الْعَيْشِ وَ قَرَارِ النِّعْمَةِ وَ مُنَي الشَّهَوَاتِ وَ أَهْوَاءِ اللَّذَّاتِ وَ رَخَاءِ الدَّعَةِ وَ مُنْتَهَي الطُّمَأْنِينَةِ وَ تُحَفِ الْكَرَامَةِ».^{[3...........................................]}

«

موضوع تعدد همسران پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ همواره یكی از مسائل مورد بحث در میان اندیشمندان مسلمان و غیر مسلمان بوده است كه در این راستا اندیشمندان و محققان با تمسك به دلائل عقلی و نقلی، بحث همسران پیامبر

همسران پیامبر

 ازدواج از سنت‌هاي پیامبران الهی  است و در قرآن تأكيد فراوان بر آن شده و نيز پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ امت خود را به اين امر مبارك تشويق نموده‌اند. امّا خود آن حضرت در سنّ 25 سالگي با زني ازدواج نمود كه از هر لحاظ برازنده و شايسته آن حضرت بود، اگر چه مشهور است كه سن خديجه حدود 15 سال از سنّ پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ بالاتر بوده است.[1]

ولي علامه جعفر مرتضي در مورد اين مطلب تشكيك كرده و اين مقدار فاصله سنّي را بعيد دانسته و نيز بكر بودن حضرت خديجه را تقويت نموده و گفته است كه پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ تنها شوهراو بوده، ‌البته، ‌با وجود اين كه قائل شديم حضرت خديجه از لحاظ سني از پيامبر بالا بوده و پيش از آن حضرت (پيامبر) شوهراني داشته باز خدشه‌اي به مقام خديجه نمي‌رساند. بلكه بر عكس حاكي از مقام معنوي است كه با اين شرايط همشأن و هم كفو پيامبر بودن و حتي آن حضرت در زمان حيات جناب خديجه با هيچ زني ازدواج ننمود. خديجه از قريش و طايفه بني‌اسد بوده و در شهر مكه از دنيا رفته و ظاهراً در قبرستان ابوطالب مدفون است. امّا ساير همسران پيامبر نيز كه هنگام رحلت آن حضرت 9 زن بودند، اكثراً از قبيله  قريش مي‌باشند به استثناي چند تن از آنها كه به لحاظ مصالح سياسي و اجتماعي و ديني و عاطفي از ساير قبايل انتخاب مي‌شدند، از جمله جويريه از قبيله بني مصطلق و صفيّه از دختران يهود بني‌قريظه و ماريه قبطيه كه كنيز آن حضرت بود، در انتخاب زنان پيامبر از طايفة قريش نيز اين مصالح مدنظر بوده است. از جمله عايشه و حفصه دختران ابوبكر و عمر به جهت تأمين جنبه عاطفي خانواده‌هاي آنان[2] به ازدواج پيامبر درآمدند.[3] زينب بنت جحش به جهت مصلحت ديني و به دستور خدا و براي از بين بردن سنت غلط حرمت ازدواج با زن پسرخوانده به ازدواج پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ درآمد.[4]

ام حبيبه كه زني تنها بود در ديار حبشه، شوهرش مسيحي شده بود، ‌به جهت تأمين نيازهاي روحي، ‌عاطفي به ازدواج پيامبر درآمد و ام سلمه به جهت تأمين مصالح اقتصادي فرزندان يتيمش به ازدواج پيامبر درآمد. در مورد محل دفن  همه ي زنان پيامبر مدينه است چون سكونت زنان پيامبر بعد از هجرت مدينه بوده اگر چه آن حضرت سوده، دختر زمعه را در مكه به ازدواج خود درآورد ولي زندگيش  در شهر مدينه بوده است.[5]

لذا به جز جناب خديجه، تمام زنان آن حضرت در مدينه و قبرستان بقيع مدفون هستند. و نسبت قبوري به آنها (زنان پيامبر) چون قبرستان باب الصغير در شام سند تاريخي معتبر ندارد.

در خاتمه بايد خاطر نشان شود كه تمام اولاد پيامبر اكرم از جناب خديجه[6] مي‌باشد، به جز ابراهيم كه از ماريه قبطيه است و از ساير زنان اولادي براي آن حضرت متولد نشده است و اولاد جناب خديجه به ترتيب سن عبارتند از: قاسم، رقيه، ام كلثوم، زينب، عبدالله و حضرت فاطمه ـ سلام الله عليها ـ، اگر چه در مورد رقيه و ام كلثوم اختلاف شده كه آيا فرزندان آن حضرت هستند يا دختر خوانده‌هاي آن حضرت كه دختران خديجه بودند و در خانه آن حضرت بزرگ شده‌اند. البته تمام اولاد آن حضرت به جز حضرت فاطمه ـ سلام الله عليها ـ در زمان حياتش از دنيا رفته‌اند.[7]

فلسفه تعدد همسران پیامبر(ص)

1. تعدادهمسران پيامبر

داده هاي تاريخ در مورد همسران پيامبر گرامي: ناگفته نماند اين داده ها عمدتاً يا حتي تمامي آن مربوط به همسراني است كه با پيامبر زندگي كردند و رابطه ي زناشوئي داشتند غير از همسراني كه در حدّ عقد، يا هبة يا خواستگاري باقي مانده اند.

1 - حضرت خديجه دختر خويلد از طايفه ي قريش و از بزرگان و سادات قبيله ي بني اسد، او زني بود كه قبل از ازدواج با پيامبر دو شوهر ديگر جدا، جدا اختيار كرده بود كه هر يك آن ها فوت كرده بودند و از هر دوي آن ها فرزند داشت و در حالي كه پيامبر گرامي جواني 25 ساله بود خديجه خود زني حدوداً 40 ساله، حضرت خديجه از ايشان خواستگاري نمود و قاصد فرستاد كه ميل ازدواج با محمد امين (صلي الله عليه وآله) را دارد و اين زندگي مشترك بدون ورود هيچ زني ديگر تا 25 سال ادامه يافت يعني حضرت رسول به سن 50 سالگي و حضرت خديجه به 65 سالگي رسيد تا اين كه بعد از آزادي از شِعب أبي طالب، ايشان همراه حضرت ابوطالب رحلت نمودند^[1].

2 - سودة دختر زمعه از طايفه ي قريش و از قبيله ي عامريّة كه درگير با پيامبر اكرم (صلي الله عليه وآله) بودند لكن او از جمله افرادي بود كه از قبيله ي جدا و همراه همسر خود اسلام آوردند و به حبشه هجرت نمودند لكن همسر ايشان بنابر نقلي مسيحي گشت آن گاه هر دو به مكه بازگشتند ولي بعد از مدتي همسر سوده يعني سكران پسر عمر جان به جان آفرين واگذارد، حال سوده ي جداي از قبيله و مهاجرت كرده، همسر مرده هم گرديد، يعني پايگاه اجتماعي قبيله اي و خانوادگي هر دو را از دست داد، تنها پناه گاه او جامعه ي كوچك و مظلوم اسلامي مكه است. در اين زمان است كه به پيشنهاد همسر عثمان بن مظعون تن به اين ازدواج مي دهد يعني خوله بنت حكيم وقتي پيامبر را بي همسر ديد و آن طرف سودة را چنين يافت اقدام به اين عمل نمود و در كنارش پيشنهاد ازدواج با عايشه دختر ابوبكر از بزرگان قوم بني تميم را نيز داد. جالب است بدانيم برادر سوده وقتي از اين ازدواج باخبر شد، از شدّت غضب مشتي از خاك را بر سر خود ريخت.^[2]

3 - عايشه تنها زن باكره ي پيامبر اكرم (صلي الله عليه وآله)، دختر ابوبكر خليفه ي اول كه از مسلمانان مكّي و سالمندان قبيله ي بني تميم بود ايشان در كودكي بعد از رحلت حضرت خديجه در مكه به عقد نبي مكرّم درآمد ولي بعد از مهاجرت و رسيدن به سنّ بلوغ آن هم به اصرار ابوبكر در مدينه در حدود سال سوم هجري به خانه ي پيامبر رفت.^[3]

4 - حفصه دختر عمر خليفه ي دوم، او نيز اگر چه سِنّ چنداني نداشت لكن شوهر او به خاطر اصابت جراحت در جنگ بدر به شهادت رسيد، عمر وقتي دخترش را بي همسر يافت، در پي شوهر دادن او برآمد ابتدا به سراغ عثمان و ابوبكر رفت كه هر دو جواب منفي دادند; جهت ابراز ناراحتي و اعتراض از آن ها نزد نبي مكرّم رفت، حضرت وقتي با اين جريان مواجه گرديد، و از طرفي اين عمل عمر خود تعريض به نبي مكرّم نيز بود، تن به اين ازدواج با همسر شهيد را داد و دلجوئي از اندك مهاجرين همراه پيامبر از مكه به مدينه را انجام داد.^[4]

5 - زينب دختر خزيمه هلاليّة مشهور به مادر مساكين و محل رجوع فقراء و دردمندان بود ايشان نيز قبل از ازدواج با پيامبر، دو همسر ديگر برگزيده بود كه همسر دوم او در جنگ احد در سپاه اسلام بود و زخمي گرديد بعد از مدتي شهيد شد در اين موقع كه زينب جزء اندك مهاجرين قبل از بدر به مدينه است پيامبر از او خواستگاري مي كند، در جواب عرض مي كند هر آن چه را پيامبر برگزيدند قبول دارم، البته بعد از ازدواج فقط مدت كوتاهي (گويند بين سه يا 8 ماه) زنده ماند و او همچون خديجه (سلام الله عليها) جزء دو همسري بودند كه در حال حيات پيامبر، رحلت كردند.^[5]

6 - هند، مشهور به أم حبيبه قريشي از خاندان بني اميّه، لكن جزء ايمان آورندگان به پيامبر است او و همسرش دو بار به حبشه هجرت كردند و براي بار دوم كه به مكه برگشتند مواجه با هجرت نبي مكرم (صلي الله عليه وآله) مي شوند كه بعداً با مشكلات جان كاه خودشان را به مدينه مي رسانند نهايت همسر بزرگوارشان در جنگ احد زخمي و بعد از مدتي شهيد مي گردند حال هند زني خسته از رنج سفرهاي طولاني و مكرّر همراه با وحشت و اضطراب به حبشه و از آن جا به مدينه است زني سال خورده و همسر مرده مي باشد، در اين هنگام پيامبر پيرمرد و حدود پنجاه و پنج سال به سراغ او مي رود و بخانه اش مي آورد.^[6]

7 - رَمْلة مشهور به ام حبيبه، دختر رأس الشيطان يعني ابوسفيان، كسي كه بر خلاف پدر و برادرانش ومادرش، به اسلام ايمان آورد و به خاطر دين خدا رنج سفر به حبشه را متحمل گرديد و متأسفانه همسر خويش را در اين سفر از دست مي دهد وقتي نبي مكرّم از اين حادثه باخبر مي شود پيكي را نزد نجاشي پادشاه حبشه جهت خواستگاري از امّ حبيبه مي فرستد، و مرحوم نجاشي نيز با احترام نبي مكرّم (صلي الله عليه وآله) از طرف ايشان مهر گران قيمت را براي ام حبيبه قرار مي دهد و نهايت در سال هفتم هجري ام حبيبه وارد مدينه و به خانه ي رسول خدا (صلي الله عليه وآله) مي رود. در اين جريان ابوسفيان سخت برآشفته مي شود و كلمات زشتي را اداء مي كند.^[7]

8 - زينب بنت حجش قريشي و از خاندان نوفل، و دختر عمه ي رسول گرامي، رسول خدا اول از او براي زيد بن حارث پسر خوانده ي خود خواستگاري مي كند، زينب ناراضي است تا اين كه متوجه مي شود خدا به اين موضوع رضايت دارد تن در مي دهد ولي توفيق در زندگي حاصل نمي گردد، و نهايت منتهي به طلاِ مي شود; حال زينب سر خورده از ازدواج، زينبي كه حاضر به زندگي با زيد، غلام آزاد شده گرديد، ولي عملا در زندگي شكست خورد از طرفي در اين موقع خدا براي شكستن خرافه ي منع ازدواج با همسر پسر خوانده و منع ازدواج با همسر غلام آزاد شده براي بزرگ مردان خاندان و قبايل، پيامبرش را امر مي كند تا با زينب ازدواج كند.^[8]

9 - جويرة دختر حارث رئيس قبيله ي بني المصطلق. در ميان سال پنجم و ششم هجري وقتي جنگي به واسطه ي توطئه اي كه اين قوم عليه مسلمين بنا كرده بودند درگرفت همسر جويرة كشته و خودش اسير مسلمين مي گردد ايشان بعد از تثبيت اسارتش خودش را با عقد و قرارداد مكاتبه (كه بحث مفصل در فقه دارد) به صورت كنيز مكاتبه ي يكي از انصار درمي آورد تا بتواند در مسير زمان با اداي بهاي خود آزاد گردد، لكن از آن جائي كه زني با هوش و خوش رفتار ... بود خدمت رسول خدا (صلي الله عليه وآله) رسيد تا در پرداخت بهاي او به مولايش از حضرت كمك بستاند، حضرت فرمودند آيا حاضري اگر بهاي آن را بپردازم در عوض به عقد من درآئيد، جويرة قبول نمود و بعد از طي مراحل، ازدواج سر گرفت و جويرية از اسارت درآمد و در پي آزادي و ازدواج او با رسول خدا، حارث پدر جويرة رئيس قبيله به همراه جمع كثيري از قبيله اسلام آوردند.^[9]

10 - ميمونه دختر حارث هلالية در مكه حضور دارد نزديك هاي سال هفتم هجري شوهرش فوت مي كند در همين زمان نبي مكرّم اسلام جهت اداي حجّ عمره ي سه ماهه بر حسب قرارداد قبلي با قريش، در مكه مشرّف است عباس عمومي پيامبر گرامي (صلي الله عليه وآله) و شوهر خواهر ميمون وساطت مي كند تا ميمونه را از تنهائي و از سرزمين شرك برهاند و به همراه خويش به عنوان همسر به مدينه ببرد حضرت قبول فرمودند.^[10]

11 - صفيّة آخرين همسر عقدي كه به خانه ي رسول خدا آمد دختر حي بن اُخطب و از سلاله ي هارون برادر موسي (عليهما السلام) است از ناحيه ي پدري و مادري به قبايل يهود بني نظير و بني قريظه متصل است، قبل از نزاع بين مسلمين و آن دو قبيله شبي در خواب ماه را مي بيند كه از طرف مدينه به دامن او افتاده است و جريان را به شوهرش اطلاع مي دهد، شهور يهودي او و دشمن كينه توز نبي مكرّم (صلي الله عليه وآله) چنان سيلي به صورتش مي زند كه بعد از مدتي كه اسير گرديد روي او نيلي بود و سپس به صفيّه مي گويد قصد همسري پادشاه مدينه را نموديد. مدتي مي گذرد بعد از مرگ شوهرش در جنگ به اسارت مسلمين درمي آيد كنيز و اسير مسلمين و سهم نبي مكرم مي گردد پيامبر گرامي او را مخيّر به رجعت نزد قوم و قبيله ي يهودي خويش مي كند و يا اين كه مسلمان شود آن گاه به عقد نبي مكرّم (صلي الله عليه وآله) درآيد صفيّة دومي را غنيمت مي شمارد اسلام مي آورد و همسر حضرت مي گردد اين در حالي است كه قبل از اين دو بار ازدواج نموده بود. صفيّه شيفته و عاشق گداخته ي نبي مكرّم بود.^[11]

3. تعدد همسران از نگاه قرآن

قرآن مجيد در سوره ي احزاب، آية 50، آزادي ازدواج متعدد براي نبي مكرم را جهت رفع حرج و مشكلات از پيامبر برشمرده است و در همين سوره در جريان ازدواج زينب دو نمونه از حرج را ذكر كرد و فرموده ما عروسي با زينب دختر جحش را بر تو لازم دانستيم، تا حرج از مؤمنين رفع شود و آن رفع و برداشتن دو قانون خرافي بود يكي منع ازدواج يا همسر پسر خوانده ديگر منع ازدواج با همسر غلام براي آزاده به خاطر وجود قانون تفاوت طبقاتي، ولي يك قاعده ي كلّي را آيه ي 50 سوره ي احزاب با توجه به آيه ي 37 بيان کرده و آن اين كه ازدواج هاي پيامبر برای رفع حرج و مشكلات بود و نمونه اي از مشكلات را اجتماعي، فرهنگي ذكر فرمود و بقيه ي ازدواج ها نيز از همين قبيل بود.

بهترين دليل عملي و واقعي و مشهود بر اين كه ازدواج هاي پيامبر از روي هوس راني و حرم سراسازي و توهين به زن نبود نحوه و سن و شرايط پيامبر و همسران ايشان مي باشد زيرا:

1- آن حضرت بهترين دوران و عنفوان جواني را مجرّد بودند تا سن 25 سالگي و بعد هم كه ازدواج نمود، با زني اگر چه عزيز و بزرگوار و محبوب خداست، لكن از نظر جنسي زني است كه اوج غرور او گذشت، زيرا در چهل سالگي قرار دارد، علاوه دو شوهر نيز از قبل نمود و از هر يك فرزندي داشت و حضرت با اين همسر تا اواخر عمر خود و تا پايان عمر زنش زندگي كرد.

2-كساني كه عشق فراوان به زن دارند و تمايل زيادي ابراز مي كنند عاشق جمال و زينت نيز بوده علاقة اين قبيل مردم بيشتر به زن جوان و زيبا چهره اي است كه در اوائل جواني به سر مي برند و لكن هيچ يك از اين ويژگي ها در خصوصيات روحي پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ نمودار نيست.

آن حضرت در ازدواجهاي خود به هيچ يك از اين امور مقيد نبود لذا بعد ازدواج با عايشه كه سن كمي دارد با زنان بيوه ازدواج مي كنند و هم چنين پس از ازدواج با ام حبيبه كه زن جوان و زيبايي بوده با پيرزني از كار افتاده (زينب دختر حجش كه حدود 50 سال داشته) ازدواج مي كند پس به وضوح روشن است كه اين چنين گزينش ها در ازدواج ملاك آدم هاي بوالهوس و شهوتران نيست.[12]

به علاوه اينكه او خود به صراحت زنان خويش را از هر زينت و تجملي نهي مي فرمود و آنها را از بين طلاق و زهد در دنيا و ترك زينت و تجمل مخير مي فرمود و قرآن از اين قصه خبر مي دهد.[13]

و اصولاً روحية انزجار از زينت و تجمل نمي تواند از خصوصيات روحي يك مرد حريص به زنان و شهوتران باشد.

3- عايشه را در سنّي به عقد درآورد كه هيچ استعداد همسري نداشت (يعني كمتر از نه سال) و لذا سال ها بعد از عقد آن هم به اصرار ابوبكر به خانه بود.

4-پیامبر اين بانوان را در بحراني ترين و پرمشغله ترين زمان به عقد درآورد يعني در حال رهبري 70 جنگ و سريّه و ... .عهده دار بود چنانکه پس از استقرار کامل اسلام ازطرف خدا منع شد.

3. تعدد زوجات ازنظرفرهنگ اجتماعي جزیره العرب

دربرخی از فرهنگها چنين ازدواجهايي مرسوم وکاملا مقبول وعادی است.درزمان پيامبراکرم (ص)چنين ازدواجی منحصر به آن حضرت نبوده بلکه عرب چنين سنتی داشته وافراد ديگری نيز زنان متعددی داشتند.وبا دختران جوانتری ازدواج می کردند. .چنانکه، درميان زنان عرب زندگی با هوو(زن دوم وسوم وچهارم و(صيغه ی موقت بی نهايت)بسيار عادی است، درحالیکه درفرهنگ ما امری ناپسند تلقی می شود،اگر مردی چنین ازدواجی کند،درميان فاميل بانفرت به او می نگرندوزنان فاميل وهمسايه وبيگانه اورا ،قسی القلب ترين مرد دنيا می دانندونفرت عمومی به نسبت به او پیدا می شود..ازاين روی خداوند قانون وضع کرده ما بايد با معيار قانون الهی حرکت کنيم نه فرهنگ عاميانه، خصوصا در مسائلی که راه روشن است وقرآن راه را بيان کرده.هرکس قدرت ازدواج داشته باشد وشرايط برای اوفراهم باشداگرنکند به خود ظلم کرده وازنعمت و حقی که خداوند داده بهره نبرده است.درصورتی که از راه شرعی وقانونی درزمینه ی ازدواج صورت نگیرد ازراه خلاف رواج خواهد یافت که منجر به شیوع نا هنجاری وفساد عمومی خواهد شد،خداوند راه حل مشکلات را قرار داده تا حریم خانواده حفظ شود وامنیت اجتماعی بیشتر ومحکمتر گردد.

درباره ی ازدواجهای پیامبربرخی ازپیش زمينههاو نگاهای منفی نیز وجود دارد، نگاهی که مستشرقان با الهام از مسیحیت به خورد مسلمانان داده اند که تعدد زوجات ظلم به زن و...است که از اندیشه های فمنیسیم نیز بی تاثیر نبود مباحث قوم گرایی  يعني سنجش فرهنگ وهنجارديگر اقوام با معيار فرهنگ اقوام دیگرآداب وسنن عرب با روم وایران ، که ازنظر برخی ازرشته ها مثل علوم اجتماعيدرست نیست^[14].

براي مطالعه بيشتر مراجعه کنید به :

1-     تفسير الميزان ج 4، ص 307 تا 314، نشر جامعه مدرسين،

2-     تفسير نمونه، ج 17، ص 381 تا 390

3-     پژوهشي در عصمت معصومان،نشر پژوهشگاه فرهنگ .

اميرعلی حسنلو

شايسته سالاري و جوان گرايي در سيره پيامبر اعظم ـ صلي الله عليه و آله وسلم

شايسته سالاري، يعني سپردن مديريت کارها به کساني که به بهترين وجه آن کار را انجام دهند و با بهترين شيوه ها اين مهم را ایفا و از عهده کارها به خوبي برآيند، به گونه اي که با مديریت شايسته مورد تحسين و رضايت عمومی واقع شود.

پیامبر واعتراض مردم

استيضاح يعني توضيح خواستن، اين واژه امروز كاربردي سياسي داشته و بار معنايي آن غالباً سلب مسئوليت از مسئول اجرايي يا ابقاء مجدد اوست. و آنچه امروزه كاربرد دارد متفاوت است با كاربرد پيشين آن و هرگز درصدر اسلام چنين كاربردي نداشته است. و به كار بردن آن درباره پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ صحيح نيست!

درباره رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ بايد بدانيم كه هيچ كس حق استيضاح او را نداشته است. چون نه خداوند متعال چنين اجازه‌اي را به كسي داده و نه مسلمين چنين حقي را داشتند كه او را در مورد كارهايش استيضاح كنند مگر اينكه كسي از جايگاه و منزلت معنوي آن حضرت ناآگاه باشد. در اين صورت نيز حق استيضاح براو ثابت نبوده. يا اينكه از منافقين متظاهر به ايمان باشد.

مقامي كه رسول خدا در پيشگاه خداوند دارد اقتضاي چنين برخوردي را نداشته است. خداوند مسلمين را دستور مي‌دهد كه «اطيعوا الله و اطيعوا الرسول ...»[1] اطاعت كنيد از خداوند و پيامبر و «النبي اولي بالمؤمنين من انفسهم...»؛[2] پيامبر از مؤمنين به خودشان اولي‌تر است. آيه اول كه اطاعت از پيامبر را در طول اطاعت از خداوند و مساوي با آن بر مسلمانان واجب نموده است. اين آيه به كرات در قرآن كريم تكرار شده و ولايت مطلقه رسول خدا را به مسلمين اظهار نموده آيات: «و من يُطع الله و الرسول ...»[3] و «من يطع الرسول فقد اطاع الله»[4] تأكيد قرآن بر اطاعت مطلقه از پيامبر و قرار گرفتن اطاعت از رسول در رديف اطاعت از خداوند چه پيامي، مي‌تواند داشته باشد؟

به نظر شما برادر محترم با اين توصيف استيضاح رسول مورد رضايت خداوند است؟ آيا رسول خدا از طرف مردم مسئوليت داشت تا او را استيضاح كنند؟ در تمام هستي از آدم تا خاتم برترين پيامبران خدا و كاملترين انسان چه نقصي مي‌تواند داشته باشد تا استيضاح شود؟[5] جامعه‌اي كه رسول خدا در آن مبعوث شد غرق جهالت و بت‌پرستي بود. در چنين جامعه‌اي هرگز استعداد و لياقت نبود تا او را استيضاح كند، بنابراين استيضاح كنندگان كه قرآن آنها را مذمت نموده است مورد خشم و غضب خداوند بوده و وعده عذاب سخت داده شده‌اند: «والذين يؤذون رسول الله لهم عذابٌ اليم».[6] استيضاح و امثال آن نسبت به رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ يكي از مصاديق نافرماني و اذيت آن حضرت محسوب مي‌شود كه مرتكبين اين جرم گرفتار عذاب دردناك خداوند خواهند بود.

با همه مقام و مرتبه اعلي انسانيت و عبوديت و نبوت كه براي رسول خدا در پيش خداوند وجود دارد و مردم از اين مقام غافل بودند و گاهي به پيامبر اكرم خرده مي‌گرفتند و به كارهايش اعتراض مي‌نمودند و پيامبر اكرم با برخورداري از مقام رفيع صبر و سعه صدر اينگونه رفتار را ناديده مي‌گرفت و چشم پوشي مي‌نمود. نمونه‌هايي روشن از مخالفت و اعتراض برخي از مردم كم‌ظرفيت به رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ در گوشه‌هايي از تاريخ ضبط شده و سرانجام معترضين منافق روشن گرديده كه ذيلاً به برخي از آنها اشاره مي‌شود:

1. رسول خدا غنايم حنين را در بين قريش تقسيم نمود و همه آن را مختص قريش قرار داد، كه در تاريخ معروف است كه براي تاليف قلوب افرادي چون ابوسفيان بوده است. فقط اندكي از آن را به انصار اختصاص داد. عده‌اي از انصار از اين رفتار رسول خدا خشمگين شدند و اين حال به رسول خدا روشن شد. و رسول خدا در بين آنها حاضر شد و با سخناني آنها را از گفتارشان پشيمان نمود و يكصدا همه گريسته و از كردارشان توبه نموده و اظهار پشيماني نمودند.[7]

در همين روز يكي از مردم گفت با غنايم چه كردي؟ منظورش اين بود كه چرا اينگونه تقسيم كردي؟ پيامبر فرمود چگونه ديدي؟ او جواب داد عدالت را رعايت نكردي، رسول خدا غضبناك شد و فرمود: «واي بر تو اگر من عادل نباشم و عدالت در پيش من نباشد چه كسي مي‌تواند ادعاي عدل كند و چه كسي به پاي عدالت من مي‌تواند برسد.» اين مرد يكي از افراد خوارج بود كه به دست اميرالمؤمنين كشته شد.[8]

در انعقاد صلح حديبيه كه بين رسول خدا و نماينده قريش منعقد شد، عمر خليفه دوم از انعقاد اين صلح ناراضي بود و به پيامبر اعتراض نمود و او را استيضاح نمود.[9] در جريان عبدالله بن ابي نيز كه پيامبر اكرم به خاطر رعايت حال فرزندش كه از سربازان فداكار رسول خدا بود و قوم او نيز از انصار بودند عمر به رفتار و برخورد ملايم پيامبر نسبت به عبدالله بن ابي اعتراض مي‌نمود و اين مورد خوشايند پيامبر نبود.[10]

از اينگونه اعمال ناشايست در لابه‌لاي اوراق تاريخ صدر اسلام احتمال دارد وجود داشته باشد كه نمونه‌هايي از آن ذكر شد و شما براي مطالعه بيشتر مي‌توانيد به تاريخ يعقوبي، و تاريخ پيامبر اسلام آيتي مراجعه كنيد.

ارتباط رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ تنها با شيعه ممكن است، چون بر اساس آيات قرآن و روايات شيعه اثني عشري (دوازده امامي) است كه به آيه مودت و آيه تطهير و آيه اكمال دين و اتمام نعمت كه ولايت علي بن ابي طالب است معتقد است، شيعه معتقد است رسالت پس از رحلت پيامبر از طريق امامت استمرار دارد، و معتقد است جانشينان بر حق پيامبر علي و فرزندان معصوم علي از فاطمه هستند، كه نام و القاب و دوره امامت آنها روشن است، امام دوازدهم شيعه مهدي در غيبت است و پيامبر در روايات متعدد غيبت و قيام او را به مسلمانان گوشزد كرده كه در منابع معتبر شيعه و سني روايات مهدي موجود است[1].

از اين روي اگر امروز در بين فرقه هاي اسلامي ارتباطي با رسول اكرم وجود داشته باشد بر اساس آيات قرآن، «قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة في القربي…»

اي پيامبر بگو به مردم من از شما براي رسالتم مزد و پاداش نمي خواهم جز مودت و عشق ورزي به خويشان (امام علي ـ عليه السلام ـ و فرزندان حضرت زهرا و خود آن حضرت) مودت همراه با اطاعت از آنها (ائمه) مورد نظر قرآن است. آيا امروز غير از شيعه با اهل بيت پيوندي دارد، پيامبر اكرم در بياني فرموده «من در ميان شما دو چيز گرانبها به يادگار مي گذارم مادامي كه پيروي از آن دو را بر خود لازم بدانيد گمراه نمي شويد آن دو كتاب خدا و خاندان من هستند»[2]

از اين روي تنها شيعه است كه با تاكيد بر پيروي از ائمه با رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مرتبط است قرآن ميراث بزرگ نبوت و عترت ميراث پايدار و دوم پيامبر در ميان شيعه دو بال حركت به سوي تعالي است كه غير از شيعه هيچ يك از فرقه ها به اهل بيت پيامبر تاكيد ندارد چون حيات قرآن نيز در گرو اطاعت و عقيده به امامت است، امام حسين براي زنده ماندن سنت پيامبر قيام كرد كه رهبر شيعه است، امام مهدي جهان را پر از عدل و داد مي كند رهبر شيعه است و امروز فقهاي شيعه پيرو سنت نبوي و احياگر سنت و سيره پيامبرند.

اگر بخواهيم به خوبي ارتباط فرقه هاي اسلامي خصوصا شيعه را با پيامبر استنباط كنيم بايد به سيره نبوي مراجعه كنيم و ادامه سيره نبوي را در پيشوايان شيعه بررسي كنيم و ببينيم كدام يك از رهبران فرقه هاي اسلامي به سيره نبوي عمل كرده اند، رهبران شيعه و امامان معصوم شيعه بزرگترين پيروان و عاملان سيره نبوي هستند امام علي در نهج البلاغه به امت اسلام دستور مي دهد كه از سيره پيامبر پيروي كن.[3] و خودش در تمام ابعاد زندگي به آن حضرت اقتدا مي كند.

امام حسين ـ عليه السلام ـ در ابتداي قيام خود مي فرمايد: اسير بسيرة جدي…[4]

ساير ائمه نيز چنين بوده اند. رهبران و فقهاي بزرگ شيعه همچون امام خميني در عصر حاضر مصداق روشن از پيروان سيره نبوي بوده اند… .

1. حدیث «الانذار فی یوم الدار»:
ابن جریر طبری در تاریخ خود از ابن عباسمی‌نویسد که علی ابن ابی طالب گفت‌: وقتی آیه‌ی «وانذر عشیرتک الاقربین‌»[66] برپیامبر(صلی الله علیه و آله) نازل شد، پیامبر(صلی الله علیه و آله) مرا خواند و گفت‌: حدود چهل نفر از خویشاوندان مرابرای خوردن طعام دعوت کن‌. من چنین کردم و حمزه و عباس و ابولهب و... را دعوت‌کردم‌. سپس پیامبر(علیه السلام) در میان این جمع‌، دستور الهی را که جبرییل بر آن حضرت آورده‌بود، اجرا کرد. وی به ایشان گفت‌: ای فرزندان عبدالمطلب‌! خداوند به من فرموده است‌شما را به سوی او فرا خوانم و رسالت خویش را از خویشان خود، آغاز کنم‌. پس هر کس‌از شما مرا در این امر یاری کند، برادر و وصی و جانشین من در میان شماست‌. هیچ کس‌از ایشان به پیامبر(صلی الله علیه و آله) پاسخی نداد و از ترس‌، به او پشت کردند. در این حال‌، من که‌جوان‌ترین آنان بودم‌، گفتم‌: ای نبی خدا! من تو را در انجام رسالت یاری می‌کنم‌. پسدست مرا گرفت و گفت‌:
ان هذا اخی و وصیی و خلیفتی فیکم‌، فاسمعوا له و أطیعوا.[67]
این‌، برادر و جانشین من در میان شما است‌. پس سخنان او را بشنوید و از او پیروی‌کنید.
علی ابن ابی طالب گفت‌: پس همه ایستادند و در حالی که می‌خندیدند، به‌ابی‌طالب گفتند: به تو دستور داد که به سخنان پسرت گوش فرا دهی و ازاو پیروی کنی‌.

2. هیثمی در «مجمع الزوائد» می‌آورد:
عن عبد الله بن مسعود، قال‌: استتبعنی رسول الله‌(صلی الله علیه و آله وسلم) لیلة الجن فانطلقت‌معه حتی بلغنا أعلی مکة فخط‌ّ لی خطاً (و ساق الحدیث الی ان قال‌) قال‌: ـ ای‌النبی‌(صلی الله علیه و آله وسلم) ـ انی وعدت أن یومن بی الجن والانس‌، فاما الانس فقد آمنت‌بی‌، و اما الجن فقد رأیت‌، قال‌: و ما أظن أجلی الا قد اقترب‌، قلت‌: یا رسول‌الله الا تستخلف أبابکر؟ فأعرض عنی فرأیت أنه لم یوافقه‌، فقلت‌: یا رسول‌الله ألا تستخلف عمر؟ فأعرض عنی فرأیت أنه لم یوافقه‌، فقلت یا رسول الله‌ألا تستخلف علیاً؟ قال‌: ذاک والذی لا اله الا هو ان بایعتموه و أطعتموه‌أدخلکم الجنة اکتعین‌. قال رواه الطبرانی‌.[68]
عبدالله بن مسعود می‌گوید: پیامبر(صلی الله علیه و آله) مرا فراخواند تا در پی او بروم‌... پس من در پی‌او روان شدم‌، تا این‌که به بلندترین مکان رسیدم‌. پس نوشته‌ای را برای من مرقوم‌فرمود. (تا این‌جا که می‌گوید) پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: همانا به من وعده داده شده است که‌همه‌ی جن و انس به من ایمان آوردند. پس انسان‌ها به من ایمان آوردند، ولی جن‌ریاکارانه عمل کرد. و گمان می‌کنم آشکارتر از این باشد، مگر این که وعده‌ی داده‌شده نزدیک است‌. گفتم‌: ای رسول خدا! آیا ابابکر را به جانشینی خود برمی‌گزینی‌؟پس از من روی گرداند که فهمیدم با این امر موافق نیست‌. گفتم‌: ای رسول خدا! آیاعمر را جانشین خود انتخاب می‌کنی‌؟ پس از من روی گرداند، که فهمیدم با این امرنیز موافق نیست‌. من گفتم‌: ای رسول خدا! آیا علی را به جانشینی خود برمی‌گزینی‌؟فرمود: اوست و سوگند به آن کسی که جز او خدایی نیست‌! اگر با او بیعت کنید و از اوپیروی کنید، همگی شما را به بهشت می‌برد.

3. احمد بن حنبل در مسند خود از جابر بن سمره به سند خویش چنین نقل می‌کند:
قال رسول الله‌(صلی الله علیه و آله وسلم) : لا یزال الدین قائماً حتی یکون اثنا عشر خلیفة من‌قریش‌.[69]
پیامبر فرمود: دین پیوسته پایدار است تا این‌که دوازده خلیفه از قریش بیایند.
این روایت‌، سندی محکم بر حقانیت مذهب شیعه‌ی اثنی عشری به شمار می‌رود که‌نخستین ایشان‌، علی بن ابی طالب و آخرین آنان‌، مهدی است‌. این روایت‌، نشانه‌ی‌بطلان دیگر مذاهب نیز هست‌؛ زیرا این روایت بر اعتقاد اهل عامه به خلفای راشدین‌چهارگانه یا پنج گانه (به همراه حسن بن علی‌(علیه السلام))، قابل انطباق نیست‌. در این فرض‌،شمار خلفای چهارگانه یا پنج گانه کم‌تر است‌. در خلافت بنی امیه یا بنی العباس نیزشمارشان بیشتر است‌. مذاهب دیگر مانند: اسماعیلیه‌، فطحیه و زیدیه نیز چنین مشکلی‌دارند.
هیثمی در مجمع الزوائد خود از سلمان روایت می‌کند:
قال سلمان‌: یا رسول الله ان لکل نبی وصیا فمن وصیک‌؟ فسکت عنی فلماکان بعد رأنی فقال‌: یا سلمان فأسرعت الیه‌، وقلت لبیک‌، قال‌: تعلم من وصی‌موسی‌؟ قلت‌: نعم‌، یوشع بن نون‌، قال‌: لم‌؟ قلت‌: لانه کان اعلمهم یومئذ (قال‌)فان وصیی و موضع سرّی و خیر من أترک بعدی و ینجز عدتی و یقضی دینیعلی بن ابی طالب‌[70] (قال‌) رواه الطبرانی‌.
سلمان می‌گوید از پیامبر(صلی الله علیه و آله) پرسیدم‌: همه‌ی پیامبران وصی داشتند. پس چه کسی‌وصی شماست‌؟ پیامبر چنین پاسخ داد: آیا وصی موسی را می‌شناسی‌؟ گفتم‌: بله‌،یوشع بن نون است‌. پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: چرا او وصی موسی بود؟ گفتم‌: برای این که اودر آن هنگام‌، داناترین آنان بود. پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: پس همانا وصی من و محرم‌اسرار من و بهترین کسی که پس از من باقی می‌ماند و خواسته‌های مرا برآورده‌می‌کند و دین مرا برپا می‌دارد، علی بن ابی طالب است‌.
هیثمی می‌گوید: این روایت را طبرانی نیز نقل کرده است‌.

4. حدیث منزلت‌:
این روایت‌، متواتر است‌. گفته شده است چون‌پیامبر(صلی الله علیه و آله)، مدینه و مرکز حکومتی مسلمانان را به قصد غزوه‌ی تبوک‌،ترک می‌فرمود، علی‌(علیه السلام) را جانشین خود در مدینه قرار داد. در این زمینه‌،صحیح بخاری در کتاب «بدء الخلق‌» در باب غزوه‌ی تبوک‌، به سند خود ازمصعب بن سعد روایت می‌کند:
أن رسول‌اللَّه‌(صلی الله علیه و آله وسلم) خرج الی تبوک واستخلف علیاً(علیه السلام) فقال‌: أتخلفنی فی‌الصبیان و النساء؟ قال‌: الا ترضی ان تکون منی بمنزلة هارون من موسی الاأنه لا نبی بعدی‌.[71]
همانا پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای شرکت در غزوه‌ی تبوک از مدینه بیرون رفت و علی‌(علیه السلام) را به‌عنوان جانشینی خود برگزید. پس فرمود: آیا برای حفظ بچه‌ها و زنان در مدینه‌،جانشین من می‌شوی‌؟ آیا رضایت می‌دهی که تو برای من به منزله‌ی هارون برای‌موسی‌(علیه السلام) باشی که هنگام خروج موسی‌، برادرش هارون‌، جانشین وی بود. بااین‌تفاوت که پس از موسی‌، پیامبر دیگری می‌آمد، ولی پس از من‌، پیامبری نخواهد آمدو تو وصی آخرین پیامبر هستی‌؟
صحیح ترمذی نیز این روایت را به دو طریق نقل می‌کند؛ یکی از طریق سعید بن‌المسیب عن سعد أبی وقاص و دیگری از جابر بن عبداللَّه که پیامبر(صلی الله علیه و آله) به علی‌(علیه السلام)فرمود: «أنت منی بمنزلة هارون من موسی الا لا نبی بعدی‌».[72]

5. حدیث ثقلین‌:
این حدیث یکی از نیرومندترین دلایل بر جانشینی علی ابن ابی‌طالب‌(علیه السلام) است که درتواتر آن بین علمای شیعه و اهل سنت‌، اجماع وجود دارد. صحیح‌مسلم در کتاب «فضائل الصحابه‌» در باب «فضائل علی ابن ابی طالب‌(علیه السلام)» به سند خود ازیزید بن حیان روایت می‌کند:
من و حصین بن سبره و عمر بن مسلم نزد زید بن ارقم رفتیم‌. پس حصین به او گفت‌:ای زید! تو پیامبر(صلی الله علیه و آله) را بسیار دیده‌ای وحدیثش را شنیده‌ای و در غزوه‌ها همراه او بوده‌و پشت سر او نماز خوانده‌ای‌. برای ما بگو که از پیامبر(صلی الله علیه و آله) چه شنیدی‌؟ زید گفت‌: روزی‌که از مکّه برمی‌گشتیم‌، در محلی بین مکّه و مدینه به نام خم در حالی که خطبه می‌خواندو حمد و ثنای خداوند می‌گفت و موعظه می‌کرد، گفت‌:
ای مردم‌! آگاه باشید! همانا من انسانی هستم که گمان می‌رود مرگم نزدیک باشد.پس باید فرستاده‌ی پروردگار را اجابت کرد. همانا من در میان شما دو شی‌ء گران‌بهاباقی می‌گذارم‌. نخستین آن‌، کتاب خداست که در آن‌، هدایت و نور است‌. پس کتاب‌خدا را بگیرید و به آن چنگ زنید. زید می‌گوید: پس پیامبر(صلی الله علیه و آله) برانگیخت (مردم را)به سوی کتاب خدا و آنان را به سوی آن فراخواند. سپس فرمود: و دیگری اهل بیت‌من است که یادآوری می‌کنم به شما خدا را درباره‌ی اهل بیت خود (این جمله را سهمرتبه تکرار فرمود). پس حصین از زید پرسید: اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) چه کسانیهستند؟ آیا زنان پیامبر نیز اهل بیت او به شمار می‌روند؟ گفت‌: زنان او، اهل بیتش به‌شمار می‌روند، ولی اهل بیت او کسانی هستند که پس از او، صدقه بر آنان حرام است‌.حصین پرسید: ایشان چه کسانی هستند؟ زید گفت‌: آنان آل علی‌(علیه السلام) و آل عقیل و آل‌جعفر و آل عباس‌اند. حصین پرسید: آیا صدقه بر همه‌ی اینان حرام است‌؟ زید گفت‌:آری‌.[73]

ابن حجر هیثمی در کتاب «الصواعق المحرقه‌» همین مضمون‌ها را از پیامبر(صلی الله علیه و آله)می‌آورد و می‌گوید که در آن بیماری که به درگذشت ایشان انجامید، فرموده است‌.[74]
درباره‌ی سند این حدیث باید گفت این حدیث را بزرگان صحابه‌ی پیامبر(صلی الله علیه و آله) مانند:علی‌(علیه السلام)، ابی‌ذر، جابر بن عبداللَّه انصاری‌، زید بن أرقم‌، أبی سعید الخدری‌، زید بن‌ثابت‌، حذیفه بن اسید الغفاری و...روایت کرده‌اند. مناوی در «فیض القدیر»[75] و ابن‌حجر هیثمی در «الصواعق المحرقه‌»،[76] بیش از بیست طریق برای این روایت‌، نقل کرده‌که خود، دلیلی بر تواتر آن است‌.
درباره‌ی دلالت این حدیث نیز باید گفت با رعایت قرینه‌های قطعیه و شواهد آشکارکه در متن روایت پیچیده شده است‌، این روایت را می‌توان روایتی محکم دانست‌.قرینه‌هایی مانند این گفته‌های پیامبر(صلی الله علیه و آله): «انما انا بشر یوشک ان یأتی رسول ربی فاجیب‌»،«انّی تارک فیکم الثقلین او خلیفتین‌[77] او فانظروا کیف تخلفونی فیهما[78] او کیف تخلفونی‌فیکم الثقلین‌» و «و لا تقدموهما فتهلکوا و لا تعلموهما فهم اعلم منکم‌»،[79] بر این مطلب‌،دلالت دارند که پیامبر(صلی الله علیه و آله)، کتاب و اهل بیت‌: را جانشین خود قرار داده و امّت را ترک‌کرده است‌. پس همانا افضل و اعلم اهل بیت‌: پیامبر(صلی الله علیه و آله)، علی‌(علیه السلام) است‌. ابن حجرهیثمی که در ردّ شیعه کتابی به نام «الصواعق المحرقة علی البدع و الزندقة ـ یعنی بهم‌الشیعة ـ» نوشته است‌، درباره‌ی این حدیث‌، این گونه می‌آورد:
تنبیه‌، سمی رسول اللَّه‌(صلی الله علیه و آله وسلم) القرآن و عترته‌، ثقلین لان الثقل کل نفیس و خطیرمصون‌، و هذان کذالک اذ کل منهما معدن للعلوم الدینیة و الاسرار و الحکم‌العلیة و الاحکام الشرعیة و لذا حث رسول‌اللَّه‌(صلی الله علیه و آله وسلم) علی الاقتداء و التمسک‌بهم و التعلم منهم و قال‌: الحمد للَّه الذی جعل فینا الحکمة اهل البیت‌.[80]

تنبیه و آگاهی‌:
رسول خدا(صلی الله علیه و آله)، قرآن و عترت خود را ثقلین نامید؛ برای این که هرشی‌ء نفیس و گران‌بها و بزرگ‌، در امان است و این دو (قرآن و عترت‌) نیز این چنین‌هستند؛ زیرا هر کدام از آن‌ها، معدن علوم دین و اسرار و حکمت‌های الهی و احکام‌شرعی هستند. به همین دلیل‌، پیامبر(صلی الله علیه و آله) بر پیروی و آموختن از آن‌ها دستور فرمود وتحریک کرد. وی فرمود: حمد از آن خدایی است که درما، حکمت اهل بیت‌: راقرار داد.
در پایان باید گفت این ادّله‌، گوشه‌ای از دلایل خلافت و جانشینی بلافصل امام‌علی‌(علیه السلام) بوده و همه‌ی آن‌ها مورد تأیید علمای اهل سنت است‌.[81]

احادیث فراوانی از پیامبر اسلام درباره‌ی نکوهش یزید بن معاویه وارد شده‌است‌، که همگی منقطعه و معضوله‌[82] بوده و هیچ اعتباری ندارد. در این زمینه چه‌پاسخی دارید؟
کاظم شیخ الاسلام زاده‌

این شبهه‌، بی‌پایه و اساس است‌. برای روشن شدن بحث‌، احادیثی را که شبهه کننده‌،نام برده است مورد نقد و بررسی قرار می‌دهیم‌. این نقد، دو مرحله دارد:
1. کسانی که در کتاب‌های خویش‌، این احادیث رانقل کرده‌اند.
2. بحث رجالی این احادیث‌.

حدیث اول‌:
«لایزال امر امتی قائماً بالقسط حتی یثلِمَه‌ُ رجل من بنی امیه یقال له یزید».این حدیث افزون بر «البدایة و النهایة‌»،[83] در دیگر کتاب‌های اهل تسنن مانند: «اطراف‌الحدیث النبوی‌»[84] «سیر اعلام النبلاء»، «مجمع‌»،[85] «اتهاف‌»[86] و «کنزالعمال‌»[87] نیزآمده است‌. بنابراین‌، حدیث یاد شده هیچ‌گاه معضوله نبوده‌،[88] بلکه از رواج گسترده‌ایبرخوردار است‌. درباره‌ی بحث رجالی این حدیث نیز باید گفت که کتاب «سیر اعلامالنبلاء»، این حدیث را از ولید بن مسلم و او از الاوزعی و او از مکحول و او نیز از ابی‌عبیده نقل کرده است که درباره‌ی ولید بن مسلم ابوالعبیان می‌گوید: «ندیدم کسی را مثل‌او»[89] و «او ثقه است و گفته‌اش‌، حجّت‌».[90] ابوالقاسم الرازی درباره‌ی او می‌گوید: «وی‌صالح الحدیث است‌.»[91] احمد بن حنبل نیز می‌گوید: «در شامات‌، عاقل‌تر از ولید بن‌مسلم ندیده‌ام‌.»[92] محمد بن سعد درباره‌ی الاوزعی می‌گوید: «او ثقه بوده است‌، کثیرالعلم و حدیثش‌، حجت‌.»[93] بخاری درباره‌ی او می‌گوید: «نیست مثل او.»[94] احمد بن‌حنبل نیز می‌گوید: «او در حدیث و فقاهت‌، صلاحیت امامت را دارد.»[95] درباره‌ی‌مکحول نیز در کتاب «سیر اعلام النبلاء» آمده است‌: «او ثقه است و او را از بزرگان‌حدیث می‌شمارند.»[96] ابوعبیده را نیز ابن حجر توثیق کرده است‌.[97]

حدیث دوم‌:
«اول من یغیر سنتی رجل عن بنی‌امیه یقال له یزید». این حدیث افزون‌بر کتاب «تاریخ دمشق‌» در دیگر کتاب‌های اهل سنت مانند: «سیر اعلام النبلاء»،[98]«صحیحه‌»،[99] «الجامع الصغیر»،[100] «کتاب الاوئل‌»،[101] «ذکر اخبار اصفهان‌»،[102]«کنزالعمال‌»،[103] «تاریخ دمشق‌»[104] و «البدایة و النهایة‌»[105] آمده است‌.
صاحب کتاب «سیر اعلام النبلاء» درباره‌ی سلسله‌ی راویان این حدیث می‌گوید که‌عوف اعرابی از مهاجر ابی فحله و او از ابوالعالیه و او نیز از ابوذر نقل می‌کند. نسایی‌درباره‌ی عوف اعرابی می‌گوید: «اوثقه است و ثابت‌.»[106] در جایی دیگر نقل می‌کند: «اوثقه است و مکثر.»[107] ابوبکر بن داوود درباره‌ی ابوالعالیه می‌گوید: «پس از صحابه کسی‌مانند ابوالعالیه به قرآن داناتر نیست‌.»[108] عاصم نیز می‌گوید: «او کثیر الصلاة و روزه‌داربود».[109]

.هند بنت عتبه در شهادت حمزه‌؛ عموی پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) نقشی نداشت و احادیثی‌که بر مثله کردن و درآوردن جگر حمزه به دست هند، دلالت دارند، ضعیف وگاهی مقطوع السند است‌
کاظم شیخ الاسلام زاده‌

این سخن که «هند بنت عتبه‌» در کشته شدن و مثله کردن «حمزه سیدالشهداء»، هیچنقشی نداشته‌، بسیار بی‌پایه و اساس است‌؛ زیرا این واقعه در بسیاری از کتاب‌های‌تاریخی آمده است‌. برای پاسخ به این شبهه‌، به نشانه‌هایی از تاریخ‌های معتبر نگاشتهشده و مورد پذیرش اهل سنت اشاره می‌کنیم‌:
بخش نخست شبهه این است که هند در کشته شدن حمزه‌(علیه السلام) به دست وحشی‌،نقشی نداشته است‌. در «سیره‌ی ابن هشام‌» این‌گونه آمده است‌:
هند ـ همسر ابوسفیان ـ که پدر وی‌، عتبه در بدر کشته شده بود، هنگامی که وحشی رادید، وی را تحریض کرد و به او گفت‌: ای وحشی‌! اگر عموی محمد(صلی الله علیه و آله) (حمزه‌) رابکشی‌، ما همه در بندگی تو کمر می‌بندیم و هر چه تو را باید از مال می‌دهیم‌.[110]

«طبری‌» در تاریخش نقل کرده است‌:
هند، دختر عتبه هرگاه وحشی را می‌دید، می‌گفت‌: «ابوالاسود، انتقام ما را بگیر!» وابوالاسود کنیه‌ی وحشی بود.[111]
در کتابی دیگر نیز نقل شده است‌:
هند، حیله و وسیله‌سازی را برای انتقام پدرش ترک نمی‌کرد، تا وحشی را که غلام‌حبشی بود، در اختیار گرفت‌. مالک وحشی‌، «جبیر بن مطعم‌» بود. هند به او گفت‌: اگریکی از این سه نفر؛ علی‌(علیه السلام)، محمد(صلی الله علیه و آله) و حمزه‌(علیه السلام) را بکشی‌، تو را آزاد می‌کنم‌.وحشی در پاسخ گفت‌: محمد(صلی الله علیه و آله) را که یارانش فرا گرفته‌اند. علی‌(علیه السلام) نیز هنگام جنگ‌،مواظب اطراف خویش است‌، ولی حمزه چون می‌جنگد، دیگر چیزی جز رقیب روبه‌رونمی‌بیند. پس من او را انتخاب می‌کنم‌.[112]

بخش دوم شبهه‌، درباره‌ی مثله کردن حمزه سیدالشهداء(علیه السلام) است‌. این شبهه نیز به‌دلیل اجماع همه‌ی تاریخ‌نگاران بر مثله شدن بدن حضرت حمزه سید الشهداء(علیه السلام) به‌دست هند بنت عتبه رد می‌شود. اینک به شماری از این تاریخ‌نگاران اشاره می‌کنیم‌:
ابن اثیر می‌گوید:
هند رفت و شکم حمزه‌(علیه السلام) را بشکافت و جگر وی را بیرون آورد و پاره‌ای از آن را دردهان نهاد و جوید و نتوانست فرو ببرد. بعد آن را دور انداخت و آن روز هر زینت و زیورکه با وی بود، از خود باز کرد و به وحشی داد.[113]
نزدیک به همین معنا در «سیره‌ی ابن هشام‌»،[114] «طبقات ابن سعد»،[115] «تاریخ‌یعقوبی‌»[116] و «تاریخ سیاسی اسلام‌»[117] آمده است .

آیا پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) از نظر عقلی و شرعی مجاز بوده است که جانشینی برای خودبرنگزیند یا این‌که در زمینه‌ی تعیین جانشین‌، به غفلت یا فراموشی‌، دچار شده‌باشد؟
سیدمحمدصادق موحد ابطحی‌

1. با کمی دقت و بررسی در آثار و اخبار و تاریخ‌، هیچ رسولی را نمی‌یابیم‌که از دنیا رفته و برای خود، جانشینی تعیین نکرده باشد. این موضوع راحتی از کلام پیامبر(صلی الله علیه و آله) نیز در می‌یابیم‌. هیثمی در روایتی از سلمان چنین‌نقل می‌کند:
قلت‌: یا رسول الله‌، ان لکل نبی وصیاً فمن وصیک‌؟ فسکت عنّی فلمّا کان بعدرآنی‌. فقال‌: یا سلمان فأسرعت الیه‌، قلت‌: لبیک‌، قال‌: تعلّم من وصی‌ّموسی‌(علیه السلام). قال‌: نعم‌، یوشع بن نون‌. قال‌: لِم‌َ؟ قلت‌: لانه کان اعلمهم یومئذ(قال‌) فان وصیی و موضع سری و خیر من اترک بعدی و ینجز عدتی و یقضی‌دینی علی بن ابی طالب‌.[118]
این گفت‌وگو ـ که پیش‌تر هم آمد ـ نشان می‌دهد حضرت علی بن ابی طالب‌(علیه السلام) وصی‌رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است‌.
خداوند در قرآن می‌فرماید:
و وصی بها ابراهیم بنیه و یعقوب یا بنی‌َّ ان‌ّ الله اصطفی لکم الدین فلا تموتن‌الا و انتم مسلمون‌[119]
ابراهیم و یعقوب (در واپسین لحظه‌های زندگی‌) فرزندان خود را به آیین اسلام‌، وصیت کردند و(گفتند:) فرزندان من‌! خداوند این آیین پاک را برای شما برگزیده است و شما جز به آیین اسلام از دنیانروید.

هم‌چنین در آیات دیگر می‌فرماید:
کتب علیکم اذا حضر احدکم الموت ان ترک خیراً الوصیة للوالدین و الاقربین‌حقاً علی المتقین‌، فمن بدله بعد ما سمعه‌، فانما اثمه علی الذین بیدلونه‌[120]
بر شما نوشته شده است هنگامی که مرگ یکی از شما فرا می‌رسد، اگر چیز خوبی ازخود بر جای گذارده است‌، باید برای پدر و مادر و نزدیکان‌، به طور شایسته‌، وصیت‌کند. پس کسی که پس از شنیدنش‌، آن را تغییر دهد، گناه آن‌، تنها بر کسانی است که‌آن (وصیت‌) را تغییر می‌دهند.
پیامبر(صلی الله علیه و آله) نیز می‌فرماید:
ما من حق امری مسلم ان یبیت الا وصیّته تحت راسه‌.[121]
یکی از حقوق هر مرد مسلمان آن است که نخوابد، مگر این‌که وصیتش زیر سرش‌باشد.
ایشان در جای دیگر می‌فرماید:
من مات بغیر وصیتی‌، مات میتة جاهلیة‌.[122]
هر که بدون وصیت بمیرد، به مرگ جاهلیت مرده است‌.

این آیات و اخبار در تشویق به وصیت کردن‌، وارد شده است تا بزرگی آن را مشخصکند. پس نمی‌توان به سادگی از کنار این همه تصریح درباره‌ی وصیت گذشت‌. هم‌چنینقرآن می‌فرماید:
أتأمرون الناس بالبر و تنسون انفسکم‌.[123]
آیا مردمان را به نیکویی فرا می‌خوانید، در حالی که نفس‌های خود را فراموش‌می‌کنید؟
باید گفت پیامبر(صلی الله علیه و آله) امت را به لفظ عام به «وصیت کردن‌» دستور داده است و امرپیامبر(صلی الله علیه و آله) نیز امر خداوند متعال است‌. پس خود نیز باید به این امر، عمل کرده باشد؛ زیرااو نیز در برابر دستور الهی‌، مکلف است و لفظ عام‌، او را هم دربرمی‌گیرد. پس اگرپیامبر(صلی الله علیه و آله) وصیت نکرده باشد، به دستور این آیات رفتار نکرده و این در حالی است که‌پیامبر(صلی الله علیه و آله) حاوی و هادی وحی بوده و از هرگونه عیب و اشتباهی‌، در امان است‌. درمقابل‌، اگر پیامبر(صلی الله علیه و آله) وصیت کرده باشد، کسی نمی‌تواند آن را تبدیل کند یا کرده باشد؛زیرا بر اساس آیه‌های 180 ـ 181 سوره‌ی بقره‌، گناه آن را برگردن گرفته است‌.

اینک مسلّم گشت که پیامبر نیز مانند دیگران‌، حق وصیت کردن دارد. پس اگر این حقرا از خود سلب کرده باشد، میان کلام و عملش‌، تناقض پدید می‌آید و این کار با آیات‌قرآن نیز در تناقض است‌. بنابراین‌، آن حضرت وصیت کرده است و از جمله وصیت‌های‌آن حضرت‌، بلکه مهم‌ترین و اساسی‌ترین آن‌ها، باید وصیت بر جانشینی رسالت خویش‌و ادامه‌ی راه هدایت مسلمان باشد. پیامبر(صلی الله علیه و آله) این مهم را پس از نزول آیه‌ی رسالت درغدیر خم‌، انجام داده است‌. خداوند به پیامبر چنین فرمود:
یا ایها الرسول بلّغ ما انزل الیک من ربک‌، و ان لم تفعل فما بلّغت رسالته‌،والله یعصمک من الناس‌...[124]
ای پیامبر! آن‌چه را از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است‌، کاملاً(به مردم‌) برسانو اگر انجام ندهی‌، رسالت او را انجام نداده‌ای‌. خداوند تو را از (خطرهای احتمالی‌)مردم‌، نگاه می‌دارد... .

بنابراین‌، اگر پیامبر این کار را به انجام نرسانده بود، رسالت او براساس این آیه‌ی‌شریفه‌، از جانب خداوند زیر سؤال می‌رفت‌. حتی می‌توان گفت خداوند هدف از اتمام واکمال رسالت پیامبر اکرم‌(صلی الله علیه و آله) را براساس این آیه‌:
الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا.[125]
امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام ساختم و اسلام را به عنوانآیین (جاودانی‌) شما پذیرفتم‌.
در گزینش جانشین و خلیفه برای مردم‌، منحصر کرده است‌. اهمیت این مسأله به‌گونه‌ای است که اگر پیامبر(صلی الله علیه و آله) این اعلان را در بازگشت از حجة الوداع و در غدیر خم ـکه به تصریح علمای اهل سنّت‌، این دو آیه در این مکان نازل گشته و درباره‌ی جانشینیعلی‌ّ بن ابی طالب است ـ [126] انجام نمی‌داد، همه‌ی 23 سال رسالت و پیامبری او، زیرسؤال می‌رفت و مانند این بود که اصلاً رسالتش را انجام نداده است‌.

اگر پیامبر(صلی الله علیه و آله) وصیت کرده و جانشینی خود را بی‌سرپرست رها نکرده است‌، این لباس بر تن چه کسانی سزاوارتر و برازنده‌تر است و در نظر او، چه کسی اَصلح است‌؟
خداوند متعال می‌فرماید:
ان الله اصطفی آدم و نوحاً و آل ابراهیم و آل عمران علی العالمین‌.[127]
خداوند، آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر جهانیان برتری داد (با نبوت‌).
هم‌چنین در آغاز سوره‌ی یس می‌فرماید:
یس والقرآن الحکیم‌، انک لمن المرسلین‌.[128]
سوگند به قرآن حکیم‌! همانا تو از جماعتی هستی که فرستاده شده و رسول بودند.
منظور از آل ابراهیم‌، اسماعیل و اسحاق و یعقوب هستند که این‌ها جانشین پیامبران‌بودند. آل عمران نیز موسی و هارون هستند که پیامبران زمان خود بودند. در این میان‌،پیغمبر اسلام‌(صلی الله علیه و آله) برترین پیامبر است‌؛ زیرا خود پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود:
انا سید ولد آدم یوم القیامه و... و ما من نبی‌ّ یومئذ آدم فمن سواه الا تحت‌لوائی‌...[129]
من آقا و بزرگ فرزندان آدم در روز قیامت هستم‌... و هیچ پیامبری در این روز نیست‌از آدم گرفته تا هر کس که مثل او نبی و پیامبر باشد، مگر این‌که زیر پرچم من‌(اسلام‌) خواهد بود.

پس آل پیامبر(صلی الله علیه و آله) از آل ابراهیم و آل عمران برتر هستند و این نیست مگر به استنادکلام خود پیامبر(صلی الله علیه و آله) که فرمود:
ان هذا الامر لا ینقضی حتی یمضی فیهم اثنی عشر خلیفة‌.[130]
همانا این امر (رسالت‌) به پایان نمی‌رسد، تا این‌که دوازده خلیفه در ایشان (امت‌من‌) بیایند.
جابر بن سمرة که این سخن را روایت کرده است می‌گوید: آن‌گاه پیامبر(صلی الله علیه و آله) کمی‌آهسته فرمود: علی است‌. وی می‌گوید: از پدرم پرسیدم چه فرمود؟ پدرم گفت‌: فرمودهمه‌ی ایشان از قریش هستند. خداوند به پیامبر(صلی الله علیه و آله) و امتش دستور فرمود:
فاتبعوا ملّة ابراهیم حنیفاً.[131]
از ملت ابراهیم پیروی کنید؛ که به حق گرایش داشت‌.
باید دانست ذریّه‌ی ابراهیم‌، خلیفه و جانشین او بودند.

اگر هم استدلال‌های عقلی و شرعی یاد شده را نپذیریم و بگوییم که پیامبر(صلی الله علیه و آله) اصلاًجانشینی برای خود تعیین نکرده است‌، چگونه ابابکر در وصیت خویش‌، خلیفه‌ی بعدی‌و جانشین خود را تعیین کرد و به صراحت‌، عمر بن الخطاب را پس از خود، خلیفه‌خواند؟ آیا پیامبر(صلی الله علیه و آله) در تعیین جانشین خود و رسالت الهی‌، دچار غفلت و فراموشی‌گشته و هیچ جانشینی برنگزیده است‌؟ این سخن پذیرفته نیست‌؛ زیرا بنابر آیات گذشته‌،پیامبر مأمور تعیین جانشین و وصی خود بوده است‌. اگر هم تعیین کرده است‌، چرا آن راتغییر داده‌اند؟ «فمن بدّله بعد ما سمعه‌، فانّما اثمه علی الذین یبدلونه‌».[132]

تغذیه درسیره ی نبوی

1- ضرورت توجه به تغذیه :
سخن‌ از چرايى‌ خوردن‌ و آشاميدن‌ در سيره‌ نبوى‌…‌، منطقاً بايد پيش‌ از ديگر مسائل‌ مربوط‌ به‌ سيره‌آن‌ حضرت‌ در خوردن‌ و آشاميدن‌، مورد توجه‌ قرار گيرد. اين‌كه‌ چرا انسان‌ به‌ خوردن‌ و آشاميدن‌ رو آورده‌، پرسشى‌است‌ كه‌ پاسخ‌ آن‌ ابتدا بديهى‌ مى‌نمايد، زيرا به‌ محض‌ طرح‌ چنين‌ پرسشى‌، اين‌ پاسخ‌ به‌ ذهن‌ مى‌رسد كه‌ خوردن‌ وآشاميدن‌ لازمه‌ طبيعى‌ زندگى‌ بشر و زنده‌ ماندن‌ اوست‌. اين‌ سخن‌ در عين‌ درستى‌، تمام‌ پاسخ‌ نيست‌، زيرا فلسفه‌خوردن‌ و آشاميدن‌ در نگاه‌ اولياى‌ دين‌، صِرف‌ تأمين‌ نيازهاى‌ جسمانى‌ نيست‌، بلكه‌ مسئله‌اى‌ مهم‌تر و برتر مطرح‌است‌. طبق‌ اين‌ ديدگاه‌، جسم‌، نقش‌ آلى‌ و ابزارى‌ براى‌ حقيقت‌ انسان‌، يعنى‌ روح‌ او دارد، از اين‌ رو براى‌ اين‌كه‌ روح‌بتواند مسير كمال‌يابى‌ خود را طى‌ كند بايد نيازهاى‌ جسم‌ به‌ عنوان‌ مركب‌ و ابزار روح‌، تأمين‌ شود. بر اساس‌ ديدگاه‌اول‌، انسان‌ و حيوان‌ مشترك‌ و هم‌سان‌ مى‌شوند، اما در اين‌ نگاه‌، انسان‌ در تأمين‌ نيازهاى‌ جسم‌ در پى‌ تأمين‌ هدفى‌ بس‌والاست‌. در برخى‌ روايات‌ به‌ نقش‌ ابزارى‌ خوردن‌ در راستاى‌ عبادت‌ و انجام‌ فرائض‌ و تكاليف‌ اشاره‌ شده‌ است‌. درروايتى‌، از پيامبر اكرم‌…‌ چنين‌ نقل‌ شده‌ است‌ كه‌ به‌ خداوند عرضه‌ داشت‌:
در نان‌ به‌ ما بركت‌ عطا كن‌، و بين‌ ما و نان‌ جدايى‌ ميفكن‌، چرا كه‌ اگر نان‌ نباشد قادر به‌ اداى‌ نماز و گرفتن‌ روزه‌ و انجام‌ فرايض‌پروردگارمان‌ نخواهيم‌ بود. ‌.[1]
و در روايت‌ امام‌ صادق‌(عليه السلام)‌ نيز آمده‌ است‌:
بنيان‌ جسم‌ بر نان‌ نهاده‌ شده‌ است.[2] بنا بر روايتى‌ ديگر، هنگامى‌ كه‌ مردى‌ از ابوذر درباره‌ برترين‌ اعمال‌ پس‌ از ايمان‌ پرسش‌ كرد وى‌ پاسخ‌ داد: «نماز وخوردن‌ نان‌!» و هنگامى‌ كه‌ آن‌ مرد با شگفتى‌ به‌ ابوذر نگريست‌، وى‌ ادامه‌ داد: «اگر نان‌ نباشد خداوند عبادت‌ نمى‌شود».و مراد ابوذر اين‌ بود كه‌ انسان‌ براى‌ كسب‌ توانايى‌ انجام‌ عبادت‌ بايد از نان‌ بهره‌ ببرد.[3]
با توجه‌ به‌ اين‌ گونه‌ روايات‌، هدف‌ انسان‌ مؤمن‌ از خوردن‌ غذا، آماده‌سازى‌ جسم‌ براى‌ انجام‌ تكاليف‌ عبادى‌ وفرايض‌ دينى‌ است‌، و ـ چنان‌ كه‌ گذشت‌ ـ اين‌ نوع‌ نگاه‌ به‌ خوردن‌، به‌ مراتب‌ والاتر از نگاه‌ طبيعى‌ به‌ آن‌ است‌.

مسائلی که درتغذیه برای پیامبرمهم بود: 
حلال‌ بودن‌
از مهم‌ترين‌ اين‌ ويژگى‌ها حلال‌ بودن‌ غذاست‌. طبيعى‌ است‌ پيامبر اكرم‌…‌ با توجه‌ به‌ جايگاه‌هدايتى‌اش‌ در ميان‌ انسان‌ها، بارزترين‌ مصداق‌ براى‌ رعايت‌ اين‌ اصل‌ است‌. در برخى‌ روايات‌ آمده‌ است‌ كه‌ آن‌حضرت‌ آن‌چه‌ را خداوند برايش‌ حلال‌ كرده‌ بود به‌ همراه‌ خانواده‌ و خدمتكار تناول‌ مى‌كرد.[4]
تنوع‌
ويژگى‌ ديگر در غذاهاى‌ پيامبر اكرم‌…‌ آن‌ بود كه‌ اصرار بر نوع‌ خاص‌ و برجسته‌اى‌ از غذاها نداشت‌ وغذايى‌، هم‌چون‌ غذاى‌ متعارف‌ همه‌ مردم‌ را مصرف‌ مى‌كرد، و در اين‌ ميان‌، به‌ ساده‌ترين‌ نوع‌ آن‌ قناعت‌ مى‌كرد و بر آن‌شاكر بود. بنا به‌ نقل‌ طبرسى‌، آن‌ حضرت‌ گونه‌هاى‌ مختلف‌ از غذاها را مصرف‌ مى‌كرد.[5] معناى‌ اين‌ سخن‌مى‌تواند آن‌ باشد كه‌ حضرت‌ اصرار بر نوع‌ خاصى‌ از غذاها نداشت‌ و در اين‌ زمينه‌، تكلف‌ نمى‌ورزيد و در صورت‌دست‌رسى‌ به‌ غذاهاى‌ نافع‌، براى‌ تأمين‌ نياز جسم‌ از آن‌ها بهره‌ مى‌برد.

سادگى‌
در بيشتر موارد، آن‌ حضرت‌ نان‌ جو، با آرد سبوس‌دار، و در حدّ عدم‌ سيرى‌ مصرف‌ مى‌كرد. در برخى‌ روايات‌، از نان‌جو به‌ عنوان‌ غذاى‌ انبيا ياد شده‌ است‌. به‌ عنوان‌ نمونه‌ در روايتى‌، به‌ نقل‌ از امام‌ رضا(عليه السلام)‌ چنين‌ مى‌خوانيم‌:
هيچ‌ پيامبرى‌ نبوده‌ جز آن‌ كه‌ مردم‌ را به‌ خوردن‌ [نان‌] جو فرا خوانده‌ و براى‌ آن‌، بركت‌ طلبيده‌ است‌. و [اين‌ غذا] در هيچ‌شكمى‌ داخل‌ نشده‌ جز آن‌ كه‌ بيمارى‌ را از ميان‌ برداشته‌ است‌. و اين‌، غذاى‌ پيامبران‌ است‌ و طعام‌ نيكان‌. و خداوند ابا كرده‌ ازاين‌كه‌ غذاى‌ انبيا را چيزى‌ غير از جو قرار دهد.⁵
از ديگر روايات‌ مربوط‌ به‌ سادگى‌ غذاى‌ پيامبر…‌، روايت‌ قتاده‌ است‌. وى‌ گويد: ما گاه‌ نزد انس‌ بن‌مالك‌ مى‌رفتيم‌ و مى‌ديديم‌ كه‌ خدمتكار او مشغول‌ پختن‌ نان‌ بود. روزى‌ انس‌ در همين‌ حال‌، رو به‌ ما كرده‌، گفت‌: [از اين‌نان‌ها] بخوريد، اما نسبت‌ به‌ پيامبر، من‌ سراغ‌ ندارم‌ كه‌ حضرت‌ نان‌ با آرد الك‌ كرده‌ و بدون‌ سبوس‌، و گوشت‌ گوسفندكباب‌ شده‌ مصرف‌ كرده‌ باشد.[6]
خورش‌ِ غذاى‌ پيامبر…‌ نيز معمولاً بسيار ساده‌ بود. بنا به‌ نقل‌ كلينى‌ از امام‌ صادق‌(عليه السلام)‌، روزى‌پيامبر اكرم‌…‌ به‌ حجره‌ ام‌سلمه‌ وارد شد. ام‌سلمه‌ قطعه‌ نانى‌ نزد حضرت‌ آورد. پيامبر فرمودند: آياخورش‌ نيز دارى‌؟ گفت‌: خير يا رسول‌ الله، جز سركه‌ ندارم‌. فرمود: سركه‌ خوب‌ خورشى‌ است‌، و خانه‌اى‌ كه‌ سركه‌ درآن‌ هست‌ بى‌چيز نيست‌.9
مضرّ نبودن‌
ويژگى‌ مهم‌ ديگر در غذاهاى‌ مورد استفاده‌ پيامبر اكرم‌…‌، مضرّ نبودن‌ است‌. از نظر آن‌ حضرت‌،گذشته‌ از مفيد و نافع‌ بودن‌، يك‌ غذا ـ كه‌ در ادامه‌، به‌ آن‌ خواهيم‌ پرداخت‌ ـ مى‌بايست‌ فاقد آثار منفى‌ بر بدن‌ باشد. به‌عنوان‌ مثال‌، بنا به‌ نقل‌ كلينى‌ از امام‌ صادق‌(عليه السلام)‌، و آن‌ حضرت‌ از اميرالمؤمنين‌(عليه السلام)‌، هنگامى‌ كه‌ براى‌ پيامبراكرم‌…‌ غذاى‌ داغى‌ آوردند، فرمود:
آن‌ را بگذاريد تا سرد شود، خداوند آتش‌ را غذاى‌ ما قرار نداده‌ و بركت‌ در غذاى‌ غير داغ‌ است‌.10
بنا بر بعضى‌ روايات‌، آن‌ حضرت‌ از خوردن‌ برخى‌ غذاها يا گياهان‌ كه‌ بوى‌ آن‌ها در دهان‌ مى‌ماند نيز اجتناب‌ مى‌كرد.البته‌ اين‌ پرهيز، ناشى‌ از آثار خانوادگى‌ يا اجتماعى‌ بقاى‌ بوى‌ اين‌ غذاها در دهان‌ بود و نه‌ به‌ سبب‌ ضرر آن‌ براى‌ بدن‌.بنا به‌ نقل‌ طبرسى‌، پيامبر اكرم‌…‌ سير، پياز، تره‌ و عسلى‌ كه‌ مغافير11 در آن‌ بود تناول‌نمى‌كرد، زيرا بوى‌ آن‌ها در دهان‌ مى‌ماند.12
سودمندى‌
ويژگى‌ ديگر غذاهاى‌ مورد استفاده‌ پيامبر اكرم‌…‌، ميزان‌ نافع‌ بودن‌ غذا براى‌ بدن‌ بود. بنا بر روايتى‌ كه‌پيش‌ از اين‌ گذشت‌، حضرت‌ سادگى‌ را در مجموع‌ زندگى‌ و از جمله‌ تغذيه‌، رعايت‌ مى‌كرد، اما اين‌، منافات‌ با توجه‌ به‌سودمندى‌ غذاها ندارد و در مواردى‌ كه‌ گشايش‌ اقتصادى‌ براى‌ مسلمانان‌ و خود حضرت‌ پديد مى‌آمد با تنوع‌بخشى‌به‌ غذاى‌ خود و خانواده‌، از غذاهاى‌ سودمند بهره‌ مى‌برد. در برخى‌ روايات‌، ضمن‌ اشاره‌ به‌ اين‌ موارد، از زبان‌پيامبر…‌ و ديگر معصومان(عليهم السلام) فوايدى‌ براى‌ برخى‌ غذاها بيان‌ شده‌ است‌. مجموع‌ اين‌روايات‌، حكايت‌ از آن‌ دارند كه‌ پيامبر اكرم‌ …‌ به‌ علت‌ اتصال‌ به‌ منبع‌ علم‌ الهى‌ و آگاهى‌ از خواص‌غذاها، نافع‌ترين‌ آن‌ها را براى‌ بدن‌ ـ در صورت‌ دست‌رسى‌ به‌ آن‌ها ـ بر مى‌گزيده‌، ضمن‌ آن‌كه‌ در ميزان‌ مصرف‌ نيزاصول‌ سلامت‌ را رعايت‌ مى‌كرد.
در روايتى‌ كه‌ پيش‌ از اين‌ از امام‌ رضا(عليه السلام)‌ نقل‌ كرديم‌، به‌ خاصيت‌ درمانى‌ نان‌ جو اشاره‌ شد.13 به‌ جزآن‌، در برخى‌ روايات‌، امام‌ صادق‌(عليه السلام)‌ شير، سركه‌، روغن‌ و سويق‌ (نوعى‌ حليم‌ از گندم‌ يا جو، و شكر و خرما) راغذاى‌ پيامبران‌، و گوشت‌ و شير را، شورباى‌ (آبگوشت‌) آنان‌ معرفى‌ كرده‌ است‌.14
هم‌چنين‌ گفته‌ شده‌ است‌ كه‌ محبوب‌ترين‌ غذاها نزد پيامبر اكرم‌…‌ گوشت‌ بود و مى‌فرمود:«گوشت‌ موجب‌ افزونى‌ قوه‌ شنوايى‌ و بينايى‌ مى‌شود». و در كلامى‌ ديگر فرمود:
گوشت‌، سرآمد غذاها در دنيا و آخرت‌ است‌ و اگر از خدايم‌ مى‌خواستم‌ كه‌ هر روز مرا با آن‌ اطعام‌ كند چنين‌مى‌كرد.15
آن‌ حضرت‌ گوشت‌ را گاه‌ به‌ صورت‌ پخته‌ [با آب‌] و گاه‌ به‌ صورت‌ كباب‌، همراه‌ نان‌ مصرف‌ مى‌كرد.16
بنا به‌ نقل‌ طبرسى‌، پيامبر اكرم‌ …‌ تگرگ‌ را جمع‌ كرده‌ و تناول‌ مى‌كرد و مى‌فرمود: اين‌ موجب‌نابودى‌ عوامل‌ فساد دندان‌ها مى‌شود.17
نيز از امام‌ صادق‌(عليه السلام)‌ نقل‌ شده‌ است‌ كه‌ پيامبر اكرم‌…‌ در صورت‌ دست‌رسى‌ به‌ شيرينى‌جات‌با آن‌ افطار مى‌كرد، و اگر بدان‌ دست‌رسى‌ نداشت‌ با آب‌ گرم‌ افطار مى‌كرد و مى‌فرمود:
اين‌ باعث‌ پاكسازى‌ كبد و معده‌، و موجب‌ خوشبو شدن‌ بوى‌ دهان‌، و سبب‌ تقويت‌ دندان‌ها و چشم‌، و عامل‌ تيزى‌ بينايى‌مى‌شود؛ و گناهان‌ را مى‌شويد و عروق‌ تحريك‌ شده‌ را ساكن‌، و تلخى‌ غالب‌ را از بين‌ مى‌برد و بلغم‌ را قطع‌ مى‌كند و حرارت‌ را ازمعده‌ فرو نشانده‌ و سردرد را زايل‌ مى‌كند.18
گفتنى‌ است‌، تأثير افطار با آب‌ ولرم‌ در شسته‌ شدن‌ گناهان‌ مى‌تواند به‌ لحاظ‌ فضيلتى‌ باشد كه‌ شخص‌ روزه‌دار در اثرگرسنگى‌ و سپس‌ افطار با نوشيدنى‌ ساده‌اى‌ چون‌ آب‌ به‌ دست‌ مى‌آورد.
پيامبر اكرم‌…‌ عسل‌ را بسيار دوست‌ داشت‌ و خوردن‌ آن‌ را همراه‌ با قرائت‌ آياتى‌ از قرآن‌ و جويدن‌كُندر موجب‌ زوال‌ بلغم‌ مى‌دانست‌.19
پيامبر اكرم‌…‌ مطلوبيت‌ بعضى‌ غذاها را گاه‌ با تعبير «طيّب‌» تأييد مى‌كرد. به‌ عنوان‌ مثال‌، هنگامى‌كه‌ يكى‌ از اصحاب‌ حضرت‌ فالوده‌اى‌ به‌ ايشان‌ هديه‌ كرد و حضرت‌ قدرى‌ تناول‌ كردند، پرسيدند: «اى‌ ابا عبدالله، اين‌را از چه‌ چيزى‌ فراهم‌ كرده‌اى‌؟» عرض‌ كرد: پدر و مادرم‌ فدايت‌، روغن‌ و عسل‌ را در ظرفى‌ سنگى‌ ريخته‌، با آتش‌ تفت‌مى‌دهيم‌ و سپس‌ مغز گندم‌ را آسياب‌ كرده‌ و با آن‌ مخلوط‌ مى‌كنيم‌ تا به‌ خوبى‌ با هم‌ عجين‌ شوند و چنين‌ چيزى‌ فراهم‌آيد. حضرت‌ فرمود: «اين‌ غذايى‌ نيكو و گواراست‌».20
3- انواع
روح‌ ساده‌زيستى‌ در پيامبر اكرم‌…‌ مانع‌ از آن‌ بود كه‌ بر سر سفره‌ غذاى‌ آن‌ حضرت‌ بيش‌ از يك‌ نوع‌غذا يافت‌ شود. علت‌ اين‌ امر در روايت‌ صحيحة‌ كلينى‌ از امام‌ صادق‌(عليه السلام)‌ بيان‌ شده‌ است‌. بنا بر اين‌ نقل‌، پيامبراكرم‌…‌ در شام‌گاه‌ پنجشنبه‌اى‌ كه‌ در مسجد قبا حضور داشت‌، براى‌ افطار، نوشيدنى‌ طلب‌ كرد و اوس‌بن‌ خولى‌ انصارى‌ كاسة‌ بزرگى‌ حاوى‌ شير مخلوط‌ با عسل‌ آورد. حضرت‌ چون‌ آن‌ را به‌ لب‌هاى‌ مبارك‌ رسانيد ناگاه‌ آن‌را كنار نهاد و فرمود:
اين‌، دو نوع‌ نوشيدنى‌ است‌ كه‌ به‌ يكى‌ از آن‌ها نيز مى‌توان‌ بسنده‌ كرد. من‌ آن‌ دو را با هم‌ نمى‌نوشم‌، اما تحريم‌ نيز نمى‌كنم‌،لكن‌ من‌ براى‌ تواضع‌ در برابر خداوند چنين‌ مى‌كنم‌، و هر كس‌ براى‌ خدا تواضع‌ كند خداوند او را بلند مرتبه‌ سازد، و هر كس‌تكبّر ورزد خداوند او را فرود آورد. و هر آن‌ كس‌ كه‌ در معيشت‌، راه‌ ميانه‌ برگزيند خداوند روزى‌اش‌ دهد، و هر آن‌ كه‌ اهل‌ تبذيرباشد خداوند او را محروم‌ سازد، و هر آن‌ كه‌ فراوان‌ ياد مرگ‌ كند خداوند دوستش‌ دارد.21
اين‌ روايت‌ چندين‌ پيام‌ دارد:
. قناعت‌ پيامبر اكرم‌…‌ بر يك‌ نوع‌ از نوشيدنى‌ و غذا؛
. اين‌ قناعت‌، بُعد استحباب‌ و ترجيح‌ داشته‌ و ترك‌ آن‌ حرام‌ نيست‌؛ و اين‌ در حقيقت‌، ناشى‌ از شريعت‌ سهله‌اى‌است‌ كه‌ پيامبر…‌ خود را مروّج‌ و آورنده‌ آن‌ معرفى‌ كرد.22 و از اين‌ رو فرمود: من‌ اين‌ دونوشيدنى‌ را با هم‌ نمى‌نوشم‌، اما تحريم‌ نيز نمى‌كنم‌؛
. زهد مثبت‌ در سيره‌ معصومان(عليهم السلام) و اولياى‌ صالح‌ خداوند عبارت‌ از همين‌ است‌ كه‌ با وجود دست‌رسى‌ به‌مواهب‌ دنيوى‌ جز در حد ضرورت‌، از آن‌ها چشم‌پوشى‌ مى‌كردند؛
. پيامبر اكرم‌…‌ سرّ اين‌ اقدام‌ خويش‌ را تواضع‌ در برابر خدا معرفى‌ مى‌كند، و اين‌، جلوه‌اى‌ ديگر ازصفت‌ تواضع‌ است‌ كه‌ عبارت‌ از تواضع‌ در برابر خداست‌. افراد متكبّر و دنيازده‌ با گردن‌ كشى‌ و روحية‌ طلب‌ كارانه‌ دربرابر خداوند ظاهر شده‌ و نعمت‌هاى‌ الهى‌ را بى‌توجه‌ به‌ مُنْعِم‌ مصرف‌ مى‌كنند، در حالى‌ كه‌ بندگان‌ حقيقى‌ خداوند بااظهار كوچكى‌ و تواضع‌ در برابر خداوند، خود را مستحق‌ كوچك‌ترين‌ نعمت‌ها نيز نديده‌ و نسبت‌ به‌ توان‌ برشكرگزارى‌ براى‌ كمترين‌ نعمت‌ نيز اظهار عجز مى‌كنند و درصدد افزون‌ خواهي‌ِ همراه‌ با ناسپاسى‌ نيستند؛
. توصيه‌ كلى‌ پيامبر اكرم‌…‌ در اين‌ حديث‌، به‌ اعتدال‌ و ميانه‌روى‌ در زندگى‌، و ترك‌ تبذير است‌؛
. و نهايتاً در راستاى‌ اصول‌ و سيره‌ و شيوه‌ تربيتى‌ پيامبر اكرم‌…‌، مسئله‌ ياد مرگ‌ مطرح‌ مى‌شود كه‌بهترين‌ وسيله‌ حفظ‌ انسان‌ها از كژى‌ است‌.
5- اندازه
اولياى‌ دين‌ و نيز حكيمان‌، همواره‌ به‌ كم‌خورى‌ و پرهيز از پرخورى‌ سفارش‌ اكيد داشته‌اند. اين‌ مسئله‌ امروزه‌ نيز موردتأكيد پژوهشگران‌ علوم‌ پزشكى‌ است‌ و به‌ عنوان‌ راز سلامت‌ و پيش‌گيرى‌ از بيمارى‌ها مطرح‌ است‌. در روايت‌ كلينى‌ ازامام‌ باقر(عليه السلام)‌ آمده‌ است‌:
چيزى‌ نزد خداوند، مبغوض‌تر و ناپسندتر از شكم‌ پر نيست‌.23
در روايتى‌ ديگر از آن‌ حضرت‌ آمده‌ است‌:
آن‌ گاه‌ كه‌ شكم‌ پر شود، ره‌ طغيان‌ در پيش‌ گيرد.24
و به‌ گفته‌ برخى‌ حكما:
زياد نخوريد تا زياد بنوشيد تا زياد بخوابيد تا زياد حسرت‌ بخوريد.25
در روايات‌ نبوى‌…‌ نيز بر اين‌ امر تأكيد شده‌ است‌. آن‌ حضرت‌، پرخورى‌ را موجب‌ فساد بدن‌، بروزبيمارى‌، كسالت‌ در عبادت‌، قساوت‌ و مردن‌ قلب‌، دورى‌ از خدا، مبغوض‌ خداوند واقع‌ شدن‌، ضرر زدن‌ به‌ دين‌ فرد واز ويژگى‌هاى‌ افراد كافر و منافق‌ معرفى‌ فرموده‌ است‌.26 در بعضى‌ روايات‌، آن‌ حضرت‌ ميزان‌ مناسب‌ براى‌خوردن‌ را چنين‌ تعيين‌ كرده‌ است‌:
فرزند آدم‌! هيچ‌ ظرفى‌ بدتر از شكم‌ را پر نكرده‌، براى‌ او تنها چند لقمه‌ كه‌ سبب‌ قوام‌ وجودش‌ شود كافى‌ است‌. و اگر ناچار ازغذا خوردن‌ شد، پس‌ ثلث‌ [معده‌] براى‌ غذايش‌، و ثلث‌ آن‌ براى‌ نوشيدنى‌اش‌، و ثلث‌ ديگر را براى‌ نفس‌ بگذارد.27
در اين‌ زمينه‌، از بعضى‌ همسران‌ پيامبر اكرم‌…‌ نقل‌ شده‌ است‌ كه‌: «هيچ‌گاه‌ شكم‌ پيامبرصلى‌ الله عليه‌ و آله‌و سلم‌ از غذا پر نشد».28

6- وعده های تغذیه
پرسش‌ ديگر دربارة‌ سيره‌ نبوى‌…‌ در تغذيه‌، اين‌ است‌ كه‌ آن‌ حضرت‌ در چه‌ اوقاتى‌ غذا صرف‌مى‌كرده‌ است‌؟ از برخى‌ روايات‌ مى‌توان‌ اصلى‌ كلى‌ در اين‌ باره‌ استنباط‌ كرد و آن‌ اين‌كه‌ آن‌ حضرت‌ جز به‌ وقت‌گرسنگى‌ و احساس‌ نياز بدن‌، اقدام‌ به‌ صرف‌ غذا نمى‌كرده‌ است‌.29 در روايتى‌ از آن‌ حضرت‌ نقل‌ شده‌ است‌كه‌ فرمود:
بخور در حالى‌ كه‌ اشتها به‌ خوردن‌ دارى‌، و دست‌ بكش‌ در حالى‌ كه‌ هنوز اشتها به‌ خوردن‌ دارى‌.30
و بنا به‌ نقل‌ انس‌ بن‌ مالك‌:
هيچ‌ گاه‌ در روز يا شب‌، آن‌ حضرت‌ گوشت‌ يا نان‌ مصرف‌ نكرد مگر هنگامى‌ كه‌ بدن‌ نياز به‌ آن‌ داشت‌.31
بر اين‌ اساس‌، نقل‌ شده‌ است‌ كه‌ پيامبر اكرم‌…‌ شخصاً با مردم‌ مواسات‌ و همراهى‌ مى‌كرد، به‌ گونه‌اى‌كه‌ ازار (لنگ‌) خود را با پوست‌ وصله‌ مى‌كرد و هيچ‌ گاه‌، هم‌ صبحانه‌ (يانهار) و هم‌ شام‌ نخورد تا اين‌كه‌ از دنيا رحلت‌فرمود.32
بنا بر بعضى‌ روايات‌، معصومان(عليهم السلام) دو وعده‌ غذايى‌ را در طول‌ شبانه‌ روز سفارش‌ مى‌كردند و از صرف‌ غذابين‌ آن‌ دو وعده‌، نهى‌ مى‌كردند.33 و از برخى‌ روايات‌، بر مى‌آيد كه‌ معصومان(عليهم السلام) تأكيد بر آن‌ داشتند كه‌افراد، شب‌ هنگام‌ چيزى‌ خورده‌ و بخوابند، ولو بسيار اندك‌ باشد. امام‌ صادق‌(عليه السلام)‌ در اين‌ زمينه‌ فرموده‌ است‌:
خوردن‌ شام‌ را ترك‌ نكن‌، حتى‌ اگر سه‌ لقمه‌ به‌ همراه‌ نمك‌ باشد. و كسى‌ كه‌ شام‌ خوردن‌ را [به‌ كلى‌] ترك‌ گويد رگى‌ در بدنش‌مى‌ميرد كه‌ هرگز احيا نخواهد شد.34
پيامبر اكرم‌…‌ نيز مى‌فرمود:
شام‌ بخوريد هر چند يك‌ مشت‌ خرماى‌ غيرمرغوب‌ باشد، چرا كه‌ ترك‌ شام‌ خوردن‌ موجب‌ پيرى‌ است‌.35
7- سفره ی پرچمعیت :
بخش‌ ديگرى‌ از روايات‌ سيره‌ نبوى‌…‌ در باب‌ خوردن‌ و آشاميدن‌، از آن‌ حكايت‌ دارد كه‌ پيامبراكرم‌…‌ در حدّ امكان‌، به‌ تنهايى‌ غذا نمى‌خورد و مى‌فرمود: آيا شما را از بدترينتان‌ خبر دهم‌؟ كسى‌ كه‌به‌ تنهايى‌ بخورد و برده‌اش‌ را بزند و ميهمانش‌ را ردّ كند.36 آن‌ حضرت‌، غذا خوردن‌ جمعى‌، حلال‌ بودن‌ غذا،و گفتن‌ بسم‌ الله در ابتدا و حمد خدا در پايان‌ را از اسباب‌ كمال‌ در غذا خوردن‌ معرفى‌ مى‌فرمود.37 و نيزمى‌فرمود:
بهترين‌ غذاها نزد خداوند آن‌ است‌ كه‌ دستان‌ زيادى‌ آن‌ را بخورند.38
و بنا به‌ نقل‌ امام‌ صادق‌(عليه السلام)‌ از اميرالمؤمنين‌(عليه السلام)‌، پيامبر اكرم‌…‌ مى‌فرمود:
جماعت‌، موجب‌ بركت‌ است‌ و غذاى‌ يك‌ نفر، دو نفر را، و غذاى‌ دو نفر، چهار نفر را كفايت‌ مى‌كند.39
گفتنى‌ است‌ كه‌ هر چند زيادتر شدن‌ افراد ممكن‌ است‌ سهم‌ هر فرد از غذا را كاهش‌ دهد، اما مراد پيامبر اكرم‌صلى‌ الله عليه‌و آله‌ و سلم‌ مى‌تواند آن‌ باشد كه‌ حتى‌ با وجود عدم‌ سيرى‌، نياز بدن‌ همراه‌ با كم‌ خورى‌ كه‌ مطلوب‌ است‌، تأمين‌ مى‌شودو اين‌ مى‌تواند در نتيجه‌ ايثار افراد در اختصاص‌ سهم‌ خود به‌ ديگران‌ باشد.40 امروزه‌ نيز ثابت‌ شده‌ است‌ كه‌صرف‌ غذا باديگران‌، همراه‌ با نشاط‌ و گوارايى‌ مى‌شود و اين‌ امر، در جذب‌ نيكوى‌ غذا و تعادل‌ گوارش‌ نقش‌ مهمى‌دارد.
بنا به‌ نقل‌ طبرسى‌، پيامبر اكرم‌…‌ آن‌چه‌ را خوردنش‌ بر وى‌ حلال‌ بود، همراه‌ اهل‌ و خادم‌ يا همراه‌كسانى‌ كه‌ حضرت‌ را دعوت‌ به‌ غذا خوردن‌ مى‌كردند، روى‌ زمين‌ يا آن‌چه‌ دعوت‌ كنندگان‌ بر آن‌ غذا مى‌خوردند، و ازآن‌چه‌ آنان‌ مى‌خوردند تناول‌ مى‌فرمود، مگر آن‌ كه‌ ميهمانى‌ بر حضرت‌ وارد مى‌شد كه‌ در اين‌ صورت‌، به‌ همراه‌ ميهمان‌غذا مى‌خورد.41 بنابه‌ نقل‌ ديگر طبرسى‌، هنگامى‌ كه‌ كسى‌ به‌ پيامبراكرم‌…‌ عرض‌ كرد: ماغذا مى‌خوريم‌، اما سير نمى‌شويم‌! حضرت‌ فرمود:
شايد به‌ صورت‌ متفرق‌ غذا مى‌خوريد؛ در حال‌ غذا با هم‌ جمع‌ شويد و نام‌ خداى‌ بر زبان‌ آريد تا موجب‌ بركت‌ براى‌ شماشود.42
آن‌ حضرت‌، گاه‌ غذا را در ميان‌ مساكين‌ و نيازمندان‌ و همراه‌ آنان‌ ميل‌ مى‌كرد و از بركت‌ حضور حضرت‌، آنان‌ نيز سيرمى‌شدند، بنا به‌ نقل‌ حميرى‌ از امام‌ باقر(عليه السلام)‌، شبى‌ پيامبر اكرم‌…‌ همراه‌ مساكينى‌ كه‌ در مسجدمى‌خوابيدند در كنار منبر، روزه‌ خود را افطار كرد و از غذايى‌ كه‌ در ديگى‌ سنگى‌ نهاده‌ شده‌ بود ميل‌ فرمود، و به‌ بركت‌حضور حضرت‌، سى‌ نفر از آنان‌ از آن‌ غذا خورده‌ و سير شدند، سپس‌ آن‌ ظرف‌ نزد همسران‌ حضرت‌ باز گردانده‌ شد وهمه‌ آنان‌ نيز سير شدند.43 اين‌گونه‌ روايات‌ هرچند از يكى‌ از معجزات‌ آن‌ حضرت‌ حكايت‌ دارد، اما پيش‌ ازآن‌ ـ با توجه‌ به‌ آن‌چه‌ گذشت‌ ـ حاكى‌ از اهتمام‌ حضرت‌ بر ايثار و نيز توجه‌ به‌ غذا خوردن‌ در جمع‌ مى‌باشد.
آداب تغذیه درسیره ی نبوی:

هرچیزی آدابی دارد، درسیره ی پیامبربرای هر رفتار وکنشی آداب خاصی وجود دارد، نظم آن حضرت بی نظیر بود ،درتمام مسائل روزمره وشبانه روز دارای ترتیب خاص بود عباذدات شب وروز دیدار با مردم ومعاشرت با دیگران وخانواده از نظم خاص وسازمان یافته برخوردار بود؛ غذا خوردن ومسئله ضروری حیات امکان نداشت بدون آداب وروش باشد.
…‌ چگونگی مهیا شدن برای غذا خوردن وحضور بر  سر سفره طعام چون برایش چنبه عبادی داشت از این رو با شیوه وآداب خاص بر سر سفره حاضر می شدو غذا مى‌خورد و  آداب خاصی را رعايت‌ مى‌كرد دراین زمینه روایات متعدد ومعتبری وجود دارد که علمای اسلام این روايات‌ را دسته بندی وتحت عناوین خاص در آورده وضبط کرده اند.که دراینجا با اشاره ی کوتاه بررسی می گردد طبيعى‌ است‌ كه‌ سيره‌ نبوى‌…‌ در اين‌ زمينه‌ نزد مسلمانان‌ جذابيت‌ ‌ داشته وموردتاسی می باشد.

1-شستن دستهاو داشتن وضوبرای صرف غذا:

 اولین ویزگی وادب پیامبر برای حضور برسر سفره وصرف غذا توجه به امر بهداشتی ونظافت بود از این رو ابتدا دستها را می شست ،اگر وضونداشت وضو می گرفت واگر با وضوع بود دستها را می شست
و در برخى‌ روايات‌ نيز بر داشتن‌ وضو قبل‌ و بعد از غذا تأكيد شده‌ است‌.89 بنا بر نقل‌ اميرالمؤمنين‌(عليه السلام)‌،پيامبر اكرم‌…‌ فرمود:
كسى‌ كه‌ مى‌خواهد فزونى‌ در خير يابد، هنگام‌ حاضر شدن‌ غذا وضو سازد.90
و در روايتى‌ ديگر، فرمود:
وضو قبل‌ از غذا موجب‌ نفى‌ فقر، و وضوى‌ بعد از غذا موجب‌ نفى‌ جنون‌ و موجب‌ صحت‌ بينايى‌ است‌.91
و نيز فرمود:
كسى‌ كه‌ قبل‌ از غذا وضو سازد با وسعت‌ روزى‌ زندگى‌ كرده‌ و از بيمارى‌ جسم‌ رهايى‌ مى‌يابد.92
نمود ديگر بهداشت‌ غذايى‌ در سيره‌ نبوى‌…‌، تأكيد حضرت‌ بر بهداشت‌ ظرف‌ آب‌ و غذاست‌. بنا برروايتى‌ از امام‌ صادق‌(عليه السلام)‌، پيامبر اكرم‌…‌ دوست‌ داشت‌ كه‌ از ظروف‌ شامى‌ كه‌ از شام‌ برايش‌هديه‌ مى‌آوردند، آب‌ بنوشد93 و مى‌فرمود كه‌: «اين‌، نظيف‌ترين‌ ظرف‌هاى‌ شماست‌».94
هم‌چنين‌ آن‌ حضرت‌ در ظروف‌ چوبى‌، پوستى‌ و سفالى‌، و هم‌ در كف‌ دو دست‌ آب‌ مى‌نوشيد و مى‌فرمود: «هيچ‌ظرفى‌ تميزتر از كف‌ دست‌ نيست‌».95 پيش‌ از اين‌ گذشت‌ كه‌ توصيه‌ و عمل‌ حضرت‌ بر نوشيدن‌ با كف‌ دودست‌ بايد در كنار توصيه‌ و عمل‌ حضرت‌ بر شستن‌ دستان‌ قبل‌ از خوردن‌ و آشاميدن‌ مورد توجه‌ قرار گيرد.
بنا بر بعضى‌ روايات‌، پيامبر اكرم‌…‌ از اين‌كه‌ كسى‌ در مشك‌ را خم‌ كرده‌ و آب‌ بنوشد نهى‌ مى‌فرمودو خود نيز چنين‌ نمى‌كرد و مى‌فرمود: اين‌ عمل‌ آن‌ را بدبو و متعفن‌ مى‌كند.96 گفته‌ شده‌ كه‌ اين‌ نهى‌ ممكن‌است‌ ناشى‌ از دو چيز باشد: نخست‌، اين‌كه‌ ممكن‌ است‌ در چنين‌ حالتى‌ حيوانى‌ كه‌ داخل‌ مشك‌ رفته‌، به‌ اين‌ وسيله‌داخل‌ دهان‌ شود. دوم‌، ـ چنان‌كه‌ ذيل‌ روايت‌ تصريح‌ شده‌ ـ ممكن‌ است‌ به‌ سبب‌ بدبو شدن‌ آب‌ مشك‌ در نتيجه‌ خم‌شدن‌ و كثيفى‌ و آلودگى‌ تدريجى‌ قسمت‌ خم‌ شده‌ باشد، چرا كه‌ با وجود مرطوب‌ بودن‌ مشك‌ و خم‌ شدن‌ يك‌ قسمت‌و مرطوب‌ ماندن‌ طولانى‌ و مكرر دهانة‌ آن‌، امكان‌ كثيفى‌ و عفونت‌ آن‌ قسمت‌ بيشتر است‌.97 و اين‌، نكته‌بهداشتى‌ ظريفى‌ است‌.
پيش‌ از اين‌، اشاره‌ به‌ روايتى‌ شد كه‌ طبق‌ آن‌، پيامبر اكرم‌…‌ هنگام‌ تنفس‌ در اثناى‌ نوشيدن‌ آب‌،ظرف‌ آب‌ را از مقابل‌ دهان‌ دور كرده‌ و پس‌ از تنفس‌، آن‌ را مجدداً به‌ دهان‌ نزديك‌ مى‌كرد،98 و اين‌ مى‌تواند ازتوجه‌ آن‌ حضرت‌ به‌ ظريف‌ترين‌ اصول‌ بهداشتى‌ و تربيتى‌ حكايت‌ كند، زيرا تنفس‌ در ظرف‌ آب‌، به‌ ويژه‌ اگر ديگرى‌ نيزبخواهد از آن‌ بنوشد، با ادب‌ و اصول‌ بهداشتى‌، هم‌خوان‌ نيست‌.
1. شروع‌ با نام‌ خدا و دعا؛
پيامبر اكرم‌ …‌ هم‌چون‌ ديگر كارها، خوردن‌ و آشاميدن‌ را نيز با جارى‌ كردن‌ نام‌ خدا بر زبان‌ آغازمى‌كردند.44 پيش‌ از اين‌، از آن‌ حضرت‌ نقل‌ شد كه‌ مى‌فرمودند: هنگامى‌ كه‌ غذا چهار ويژگى‌ بيابد كامل‌ شود:حلال‌ باشد، و دستانى‌ كه‌ از آن‌ مى‌خورند زياد باشند، و با بسم‌ الله آغاز شود، و با حمد ختم‌ شود.45
هنگامى‌ كه‌ مقابل‌ حضرت‌ غذا نهاده‌ مى‌شد مى‌فرمود:
بسم‌ الله، خدايا آن‌ را نعمتى‌ مورد سپاس‌ قرار ده‌ كه‌ به‌ واسطه‌اش‌ نعمت‌ بهشت‌ را دريابيم‌.
و يا مى‌فرمود:
بسم‌ الله، خدايا در آن‌چه‌ به‌ ما روزى‌ كرده‌اى‌ بركت‌ عطا كن‌ وآن‌ را استمرار بخش‌.46
نكتة‌ قابل‌ توجه‌ در اين‌ روايت‌ اين‌ است‌ كه‌ برخلاف‌ عادت‌ رايج‌، پيامبر اكرم‌…‌ پيش‌ از شروع‌ غذادست‌ به‌ دعا بر مى‌داشته‌ است‌ كه‌ قابل‌ حمل‌ بر پيش‌دستى‌ در شكر پيش‌ از تنعم‌ و در آستانه‌ آن‌ است‌.
آن‌ حضرت‌ به‌ وقت‌ نوشيدن‌ نيز نام‌ خدا و دعا را در ابتدا، و حمد خدا را در پايان‌ بر زبان‌ جارى‌ مى‌ساخت‌، و چون‌آب‌ را در سه‌ نفس‌ مى‌نوشيد، لذا سه‌ بسم‌ الله و سه‌ حمد اشت‌47 و هنگام‌ شروع‌ به‌ نوشيدن‌، چنين‌ دعامى‌كرد:
حمد خدايى‌ را كه‌ نازل‌ كننده‌ آب‌ از آسمان‌، و تبديل‌ كننده‌ امور است‌ به‌ هرگونه‌ كه‌ بخواهد. به‌ نام‌ خدا كه‌ بهترين‌نام‌هاست‌.48
در روايت‌ امام‌ صادق‌(عليه السلام)‌ از پدران‌ گرامى‌اش‌ از اميرالمؤمنين‌(عليه السلام)‌ نيز آمده‌ است‌:
بارها ديدم‌ پيامبر اكرم‌…‌ هنگام‌ نوشيدن‌، سه‌ بار نفس‌ مى‌كشيد، و با شروع‌ به‌ نوشيدن‌، بسم‌ الله، و درپايان‌ آن‌ حمد خدا مى‌گفت‌.49
بنا به‌ نقلى‌ ديگر، پيامبر اكرم‌…‌ هنگام‌ نوشيدن‌ شير مى‌فرمود:
خدايا، براى‌ ما در آن‌ بركت‌ ده‌ و بيشتر از اين‌ روزى‌ كن‌.
و هنگام‌ نوشيدن‌ آب‌ مى‌فرمود:
حمد خدايى‌ را كه‌ با رحمتش‌ ما را از آب‌ گوارا و زلال‌ سيراب‌ كرد و به‌ واسطه‌ گناهانمان‌، آب‌ شور و تلخ‌ بر ماننوشانيد.50
7 ـ 2. نوشيدن‌ در سه‌ جرعه‌
آن‌ سان‌ كه‌ گذشت‌، روش‌ و سيره‌ پيامبر اكرم‌…‌ در نوشيدن‌، چنين‌ بود كه‌ هر وعده‌ نوشيدن‌ را در سه‌جرعه‌ تقسيم‌ مى‌كرد، و در هر جرعه‌ نيز نام‌ و حمد الهى‌ را بر زبان‌ جارى‌ مى‌نمود. در روايات‌ معصومان(عليهم السلام)،تفاوت‌ انسان‌ و حيوانات‌ در نوع‌ نوشيدن‌، چنين‌ معرفى‌ شده‌ است‌ كه‌ انسان‌ هم‌چون‌ بهائم‌ به‌ يك‌ باره‌ آب‌ ننوشد. ازامام‌ باقر و امام‌ صادق‌‡‌ نقل‌ شده‌ است‌ كه‌ فرمودند: نوشيدن‌ در سه‌ نفس‌ بهتر از يك‌ نفس‌ است‌. و آن‌ دوبزرگوار اكراه‌ داشتند از اين‌كه‌ انسان‌، هم‌چون‌ شترِ بسيار تشنه‌ سر در آب‌ فرو بَرَد و سر بر ندارد تا سيراب‌شود.51 اما از ابن‌عباس‌ نقل‌ شده‌ است‌ كه‌ پيامبر اكرم‌…‌ هنگام‌ نوشيدن‌، دو بار نفس‌مى‌كشيد.52 نيز بنا به‌ نقلى‌ از طبرسى‌، آن‌ حضرت‌ گاه‌ با يك‌ نفس‌ مى‌نوشيد.53 البته‌ اين‌ دو روايت‌ رامى‌توان‌ بر مواردى‌ حمل‌ كرد كه‌ حضرت‌ آب‌ اندكى‌ مى‌نوشيده‌ و نوشيدن‌ با سه‌ نفس‌ لزومى‌ نداشته‌ است‌.
7 ـ 3. پرهيز از نوشيدن‌ از داخل‌ ظرف‌
از ديگر آداب‌ نوشيدن‌ كه‌ مورد تأكيد پيامبر اكرم‌…‌ بود، پرهيز از نوشيدن‌ از داخل‌ ظرف‌ است‌. آن‌حضرت‌ هنگامى‌ كه‌ مردى‌ را ديدند كه‌ دهان‌ در آب‌ كرده‌ و هم‌چون‌ حيوانات‌ از وسط‌ آب‌ مى‌نوشد به‌ وى‌ فرمودند:
آيا مثل‌ بهائم‌ سر در آب‌ كرده‌ و مى‌نوشى‌؟ اگر ظرف‌ ندارى‌ با دستانت‌ بنوش‌ كه‌ از پاكيزه‌ترين‌ ظروف‌ تو به‌ شمارمى‌روند.54
البته‌ روشن‌ است‌ كه‌ توصية‌ حضرت‌ به‌ نوشيدن‌ با دست‌، هنگام‌ پاكيزگى‌ دستان‌ است‌ كه‌ نكتة‌ بهداشتى‌ مهمى‌ است‌.
از ديگر شيوه‌هاى‌ پيامبر…‌ در نوشيدن‌، اين‌ بود كه‌ آب‌ را با حال‌ مكيدن‌ تناول‌ مى‌نمود ومى‌فرمود:
آب‌ را با مكيدن‌ بنوشيد و به‌ يك‌ باره‌ سر نكشيد كه‌ موجب‌ درد كبد مى‌شود.55
امروزه‌ نيز از نظر علمى‌ ثابت‌ شده‌ كه‌ نوشيدن‌ تدريجى‌ آب‌ در رفع‌ تشنگى‌ مؤثرتر است‌.
عدم‌ تنفس‌ در ظرف‌ آب‌
پيامبر اكرم‌…‌ هنگام‌ نوشيدن‌، براى‌ نفس‌ كشيدن‌، ظرف‌ آب‌ را از دهانش‌ دور مى‌كرد.56 واين‌ شيوه‌، به‌ خوبى‌ گوياى‌ رعايت‌ دستورات‌ بهداشتى‌ توسط‌ آن‌ حضرت‌، در شرايطى‌ است‌ كه‌ مردم‌ عرب‌ جاهلى‌ درشرايط‌ نامناسب‌ بهداشتى‌ مى‌زيستند و با اين‌ گونه‌ نكته‌هاى‌ ظريف‌ بهداشتى‌، كاملاً بيگانه‌ بودند.
7 ـ 5. خوردن‌ از غذاى‌ مقابل‌ و نزديك‌ خود
ويژگى‌ ديگر اخلاق‌ نبوى‌ در تغذيه‌، اين‌ بود كه‌ در صورت‌ حضور ديگران‌ بر سر غذا، آن‌ حضرت‌ به‌ غذاى‌ متقابل‌ خودبسنده‌ كرده‌ و دست‌ به‌ سمت‌ غذايى‌ كه‌ در مقابل‌ ديگران‌ بود، دراز نمى‌كرد.57 اين‌، نوعى‌ ادب‌ اجتماعى‌است‌ كه‌ از ظرافت‌ خاصى‌ برخوردار است‌، و گرچه‌ به‌ اخلاق‌ اجتماعى‌ حضرت‌ مربوط‌ است‌، اما به‌ لحاظ‌ ارتباط‌ آن‌ باسيره‌ حضرت‌ در تغذيه‌ در اين‌جا بدان‌ اشارت‌ رفت‌.
7 ـ 6. شروع‌ قبل‌ از ديگران‌ و ختم‌ بعد از ديگران‌
اين‌ ويژگى‌ ـ به‌ خصوص‌ ـ در آن‌جا كه‌ ديگران‌ ميهمان‌ حضرت‌ بودند، بيشتر نمود مى‌يافت‌.58 روشن‌ است‌ كه‌اين‌ اقدام‌ حضرت‌ نه‌ براى‌ پرخورى‌، بلكه‌ براى‌ رفع‌ حجب‌ و حيا در ميهمان‌، و آسودگى‌ وى‌ در خوردن‌ بود. اين‌ صفت‌نيز از ظرافت‌ خاص‌ اخلاقى‌ برخوردار است‌ و همواره‌ مى‌تواند مورد توجه‌ پيروان‌ آن‌ حضرت‌ باشد.
7 ـ 7. رعايت‌ ادب‌ در خوردن‌
به‌ عنوان‌ نمونه‌، در برخى‌ روايات‌، درباره‌ چگونگى‌ گوشت‌ خوردن‌ پيامبر…‌ آمده‌ است‌ كه‌ حضرت‌سر را به‌ سوى‌ غذا خم‌ نمى‌كرد، بلكه‌ گوشت‌ را به‌ دهان‌ نزديك‌ كرده‌ و با دندان‌ آن‌ را جدا مى‌كرد.59 اين‌مى‌تواند ناشى‌ از آن‌ باشد كه‌ حضرت‌، هم‌چون‌ برخى‌ افراد، حرص‌ بر خوردن‌ از خود نشان‌ نمى‌داد و تأنّى‌ و ادب‌ را درخوردن‌ رعايت‌ مى‌كرد.
7 ـ 8. خوردن‌ و آشاميدن‌ با دست‌ راست‌
در فرهنگ‌ دينى‌ ما دست‌ راست‌ به‌ عنوان‌ نماد و سمبل‌ يُمن‌ و بركت‌ مطرح‌ است‌. در قرآن‌ كريم‌ «اصحاب‌ الميمنه‌» يا«اصحاب‌ اليمين‌» به‌ فلاح‌ و رستگارى‌ معرفى‌ شده‌اند، و نيز آمده‌ است‌ كه‌ نامة‌ اعمال‌ نيكان‌ نيز به‌ دست‌ راست‌ ايشان‌داده‌ مى‌شود.60 پيامبر اكرم‌…‌ نيز كارها، از جمله‌ خوردن‌ و آشاميدن‌ را با دست‌ راست‌ انجام‌مى‌داد. طبرسى‌ ضمن‌ برشمارى‌ مكارم‌ اخلاق‌ حضرت‌ چنين‌ گفته‌ است‌:
... و دست‌ راست‌ حضرت‌ براى‌ خوردن‌ و نوشيدن‌ و گرفتن‌ و دادن‌ بود و جز به‌ دست‌ راست‌ نمى‌گرفت‌ و جز به‌ دست‌ راست‌ عطانمى‌كرد، و دست‌ چپ‌ حضرت‌ براى‌ كارهاى‌ ديگر بود. و آن‌ حضرت‌ تيمّن‌ (عمل‌ با دست‌ راست‌) را در تمام‌ كارهايش‌ دوست‌داشت‌؛ در لباس‌ پوشيدن‌، در كفش‌ پوشيدن‌، در حركت‌ كردن‌ و... .61
هم‌چنين‌ بنا بر روايت‌ امام‌ صادق‌(عليه السلام)‌ از پدران‌ گرامى‌اش‌، پيامبر اكرم‌…‌ از خوردن‌ و آشاميدن‌ بادست‌ چپ‌ نهى‌ كردند.62 روايات‌ ديگرى‌ نيز وجود دارد كه‌ حاكى‌ از تأكيد پيامبر اكرم‌…‌ دراين‌ زمينه‌ است‌.63

 ـ 9. تواضع‌ در نشستن‌ براى‌ غذا
رواياتى‌ حاكى‌ از آن‌ است‌ كه‌ پيامبراكرم‌…‌ به‌ وقت‌ خوردن‌، به‌ حال‌ تواضع‌ و هم‌چون‌ برده‌ و بدون‌تكيه‌ و بى‌شباهت‌ به‌ وضع‌ نشستن‌ ملوك‌ و پادشاهان‌ مى‌نشستند. از امام‌ صادق‌(عليه السلام)‌ در اين‌ باره‌ چنين‌ نقل‌ شده‌است‌:
پيامبراكرم‌…‌ از آن‌ گاه‌ كه‌ به‌ نبوت‌ مبعوث‌ شد تا وقت‌ مرگ‌، هيچ‌ گاه‌ در حال‌ تكيه‌ كردن‌ غذا نخورد، و اين‌به‌ سبب‌ تواضع‌ در برابر خداوند بود... .64
در روايت‌ محمد بن‌ مسلم‌ از امام‌ باقر(عليه السلام)‌ نيز آن‌ حضرت‌ ضمن‌ تأكيد بر اين‌كه‌ پيامبر…‌ هيچ‌ گاه‌با حال‌ تكيه‌ كردن‌ غذا نخورد، اين‌ گونه‌ حالات‌ را نتيجه‌ تواضع‌ خاص‌ پيامبر…‌ در برابر خداونددانسته‌اند.65
در روايتى‌ ديگر، بشير دهّان‌ از امام‌ صادق‌(عليه السلام)‌ پرسيد: آيا رسول‌ الله…‌ با حال‌ تكيه‌ بر چپ‌ ياراست‌ غذا مى‌خورد؟ آن‌ حضرت‌ در پاسخ‌ فرمود:
رسول‌ الله…‌ هيچ‌ گاه‌ چنين‌ نبود كه‌ در حال‌ تكيه‌ كردن‌ بر سمت‌ راست‌ يا چپ‌ خويش‌ غذا بخورد، بلكه‌ اوهم‌چون‌ عبد مى‌نشست‌، و اين‌ به‌ سبب‌ تواضع‌ در برابر خدا بود.66
نيز امام‌ صادق‌(عليه السلام)‌ به‌ معلى‌ بن‌ خنيس‌ فرمود:
پيامبر…‌ از وقتى‌ كه‌ به‌ پيامبرى‌ مبعوث‌ شد با حال‌ تكيه‌ كردن‌ غذا نخورد، و آن‌ حضرت‌ اكراه‌ داشت‌ كه‌شبيه‌ پادشاهان‌ و ملوك‌ رفتار كند.67
اين‌كه‌ مراد از نخوردن‌ در حال‌ تكيه‌ كردن‌ چيست‌، آن‌چه‌ ابتدا از واژة‌ «متكى‌ء» به‌ ذهن‌ مى‌رسد، تكيه‌ به‌ پشت‌ يا چپ‌ وراست‌ در حال‌ خوردن‌ است‌ و دليل‌ پرهيز از اين‌ گونه‌ خوردن‌ نيز ـ چنان‌ كه‌ از روايات‌ ياد شده‌ بر مى‌آيد ـ پرهيز از تشبّه‌به‌ ملوك‌، و اظهار تواضع‌ در برابر حق‌ است‌.
نوع‌ نشستن‌ متواضعانه‌ پيامبر اكرم‌…‌ بر سر سفرة‌ غذا، در روايتى‌ از خود آن‌ حضرت‌ و ديگرمعصومان(عليهم السلام) به‌ نشستن‌ عبد تشبيه‌ شده‌ است‌؛ يعنى‌ همان‌ گونه‌ كه‌ بندگان‌ نه‌ با حال‌ تبختر و غرور، بلكه‌ با حال‌تذلل‌ و خشوع‌ بر سر سفرة‌ غذا حاضر مى‌شوند، پيامبر…‌ نيز چنين‌ بود. خود آن‌ بزرگوار در اين‌ باره‌مى‌فرمود:
من‌، بنده‌اى‌ هستم‌ كه‌ هم‌چون‌ بندگان‌ مى‌خورم‌، و چون‌ آنان‌ مى‌نشينم‌.68
امام‌ باقر(عليه السلام)‌ نيز در اين‌ باره‌ فرمود:
پيامبر اكرم‌…‌ هم‌چون‌ بندگان‌ مى‌خورد و چون‌ آنان‌ مى‌نشست‌ و روى‌ زمين‌ غذا مى‌خورد ومى‌خوابيد.69
نيز از امام‌ باقر(عليه السلام)‌ از پيامبر اكرم‌…‌ چنين‌ نقل‌ شده‌ است‌:
پنج‌ چيز است‌ كه‌ تا هنگام‌ مرگ‌ آن‌ها را ترك‌ نخواهم‌ كرد: خوردن‌ روى‌ زمين‌ همراه‌ بردگان‌، سوارى‌ بر چهارپاى‌ بى‌پالان‌،دوشيدن‌ شير بز با دستانم‌، پوشيدن‌ لباس‌ پشمينه‌ و سلام‌ كردن‌ بر كودكان‌، تا اين‌ها پس‌ از من‌ سنّت‌ شوند.70
روشن‌ است‌ كه‌ مرادِ حضرت‌ از سنّت‌ شدن‌ اين‌ امور، پيامى‌ است‌ كه‌ در پس‌ اين‌ رفتارهاى‌ ظاهرى‌ نهفته‌ است‌ كه‌ همان‌داشتن‌ روحيه‌ تواضع‌ در برابر بندگان‌ است‌، چراكه‌ امروزه‌ زمينة‌ عمل‌ به‌ برخى‌ از موارد ياد شده‌، براى‌ بسيارى‌ از افرادـ به‌ ويژه‌ شهرنشينان‌ ـ وجود ندارد و طبعاً هر فردى‌ بايد به‌ تناسب‌ وضعيتى‌ كه‌ در آن‌ زندگى‌ مى‌كند تلاش‌ كند خود رادر داشتن‌ روحية‌ تواضع‌، با پيامبر اكرم‌…‌ منطبق‌ سازد.
از ابن‌ عباس‌ نيز نقل‌ شده‌ است‌ كه‌:
پيامبر اكرم‌…‌ بر زمين‌ مى‌نشست‌ و روى‌ زمين‌ غذا تناول‌ مى‌كرد و شخصاً گوسفندان‌ را مى‌بست‌ و دعوت‌بردگان‌ را براى‌ صرف‌ نان‌ جو مى‌پذيرفت‌.71
امام‌ صادق‌(عليه السلام)‌ نيز فرمود:
پيامبر اكرم‌…‌، هم‌چون‌ عبد غذا مى‌خورد و هم‌چون‌ عبد مى‌نشست‌ و مى‌دانست‌ كه‌ عبداست‌.72
نشستن‌ حضرت‌ هم‌چون‌ عبد را چنين‌ تفسير كرده‌اند كه‌ حضرت‌ مثل‌ بردگان‌ به‌ نشانه‌ تذلل‌ در پيشگاه‌ الهى‌ بر دو زانومى‌نشستند. اين‌ معنا در نقل‌ طبرسى‌ چنين‌ آمده‌ است‌:
پيامبر اكرم‌…‌ در غالب‌ اوقات‌، هنگام‌ غذا خوردن‌، از غذاى‌ مقابل‌ خود مى‌خورد و دو زانو و دو پا را جمع‌مى‌كرد همان‌ گونه‌ كه‌ نمازگزار هنگام‌ تشهد مى‌نشيند، جز آن‌ كه‌ حضرت‌ يك‌ زانو را روى‌ زانوى‌ دگر، و يك‌ پا را بر پاى‌ ديگرمى‌نهاد و مى‌فرمود: من‌ بنده‌اى‌ هستم‌ كه‌ چون‌ عبد مى‌خورم‌ و چون‌ عبد مى‌نشينم‌.73
به‌ جز آن‌چه‌ گذشت‌، در بعضى‌ روايات‌ مى‌خوانيم‌ كه‌ پيامبر اكرم‌…‌ از خوردن‌ در حال‌ خوابيده‌ بر قفايا بر شكم‌ نيز نهى‌ مى‌فرمود، و اين‌ نيز علاوه‌ بر جهت‌ ادب‌ و تواضع‌، ناشى‌ از رعايت‌ مسائل‌ طبّى‌ در خوردن‌ بوده‌است‌.74 
 

Powered By
  BLOGFA.COM